است كه رجال امينى ندارند و رقباى گردنكلفت دارند .
در اوراق پدرم مسودهء دستورى هست كه البته به كار امروز نمىخورد . كل يوم هو فى شأن او روى مقصد نوشته است امروز دور اصطلاحات چرخ ميزنند و صورت ديگر مىپسندند . اگرچه خارج از موضوع است ، يادداشتى را كه پدرم در ربيع الاول 1291 به ناصر الدين شاه عرض كرده است اجمالا ياد مىكنيم و اين راجع به اوقاتى است كه در دربار مجالس شور منعقد ميشد .
از يادداشت پدرم
از جمله فرمايشات همايونى يكى در خصوص بدست آوردن راه اطمينان عامه بود ، از روى تجربه معلوم و مشهود است كه اطمينان حاصل نمىشود مگر به امنيت . امنيت فرع قانون است و قانون لازمهاش اجرا ، هيچ قانونى كاملتر از قانون اسلام نيست ، قانون اعم از شرع و عرف بايد در معرض اجرا درآيد و حدود تا همهجا و بر همهكس جارى باشد و اگر غير از اين باشد آن را نمىتوان قانون گفت ، چون چنين شود قلوب عامه از هرجهت اطمينان حاصل خواهد كرد و در آنوقت طبيعت مخلوق و طبيعت آب و خاك آنچه در خود مكنون و مخفى دارند روزبروز در معرض ظهور و بروز خواهند رسانيد ، آبها جارى مىشود و زمينها آباد ، صناعات ترقى مىكند و معادن استخراج مىشود ، پولهاى مردم از زير خاك بيرون مىآيد و از حاصل آن دو عشر عايد خزانه مىشود ، همانطور كه اجراى قوانين اسباب ترقى مىشود عدم امنيت مايهء خرابى خواهد شد ، مثل اينكه نيشكر مازندران را بدون اداى قيمت و اجرت و كرايه مىبردند و يكقران از هر بارى قلق مىگرفتند زراعت نيشكر متروك شد .
همچنين كاغذسازى اصفهان به علت صرف تحرير دفترخانهء آنجا كه مجانا مىبردند بسته شد . معادن ايران كم نيست ، ولى اهل محل آنها را كور كردهاند كه اسباب زحمت آنها نشود ، همانطور كه مال رعيت تاراج مىشود ، همينطور مال ديوان بهدر ميرود ، پس حفظ قانون و اجراى حدود آن واجب است ، هرجا زمينى آباد ميكنند ، حد و اندازه هيچ در كار نيست ، بايد مردم بدانند كه اگر آبى جارى كنند اقلا پنج سال ماليات نمىدهند ، اگر عكس عليقلى خان مخبر الدوله كه در به دو سيمكشى خط بوشهر انداخته شده است
كسى چيزى اختراع مىكند منافع آن حق اوست ، حاليه كسى داخل كارى نمىشود و خرجى كه نفع عامه در آن باشد نميكند ، مگر دولت تا چهاندازه مىتواند خرج فوقالعاده بكند و حاصل نبرد ، در ساختن كارخانجات و تعليم و تدريس علوم و تشويق ارباب صناعت مبلغها پول دولت