به حمد اللّه شرح ممالك اقاليم خمسه و اسم سلاطين و تعداد نفوس و دخول و خروج اشياء گمركى نگاشته شد ، و ميزان بعضى چيزها به دست آمد . لكن ، محض تبصرهى خوانندگان ، مىنگارم كه : اين صفحات ژغرافى ، بعضى تركها دارد و بعضى جاها را عمدا به اشتباهكارى سهو كرده است . مثلا : يك مكانى را كه امارت داشته ، امپراطورى قلمداد كرده است ؛ و يك جايى را كه رتبهى عالى داشته ، به خفت اسم برده است . هريك از انگليسىها كه ژغرافى بنگارند ، هزار ملاحظهى پلتيكى در كار دارند ، كه گاهى در كم و زياد مطلب غرض مىورزند ؛ و شرح آن را اهل ژغرافى مىدانند و محتاج به توضيح و شرح و بسط بنده نيست . و من هر قدر توانستم ، به تصحيح اين نسخه كوشيدم و آن را به صورت صحيح درآوردم . و ممكن است كه مراهم به واسطهى عدم اسباب ، احاطهى كامل نبود كه جميع ممالك را بدون كسر و نقصان شرح دهم . به قدرى كه توانستم ، در صحت اين نسخه دقت كردم . اگر سهوى ديده شود ، اميد عفو و اغماض است . و محض برهان مطلب خود مىنويسم كه : اين ژغرافىنويس انگليسى ، بسى سهوها كرده و بعضى امكنه را ننگاشته است . مثلا : در خاك آسيا ، مملكت « بيرمان » است كه هشت كرور جمعيت دارد . پايتخت قديم آنجا « اوا » بوده ؛ و پاتخت حاليهى آنجا « مندله » مىباشد . و اين ژغرافىنويس ، اسم اين مكان را ذكر نكرده است . و نيز در خاك آسيا ، مملكت « كامبچ » را كه جزء « كشنجين » است ننگاشته ؛ و حال آنكه ، مملكت كامبج دو كرور جمعيت دارد و پاتخت حاليهى آنجا « پنمپامر » مىباشد . و نيز در خاك اروپ ، مملكت « نسبى و هرزه گوين » را كه سپرده به اطريش است ، ننگاشته . و نيز از مملكت « ساكس روايال » كه پاتخت آن « درست » مىباشد ، اسم نبرده است . و از مملكت « گراندوشهباد » كه پاتخت آنجا « كارلسرو » مىباشد ، ذكرى نكرده . و از مملكت « باوير » كه پاتخت آن « مونيچ » است ، اشارتى به قلم نياورده است . و نيز بعضى از ممالك امريك جنوبى را جزء امريك شمالى نگاشته ، و بعضى از ممالك امريك شمالى را جزء امريك جنوبى به قلم آورده .
به علاوه ، در ژغرافى امريك شمالى ، از مملكت « بليوى » كه چهار كرور جمعيت دارد ، نامى نبرده . و مملكت « پلاتا » را ننگاشته ؛ مگر آنكه ، بعضى از اضافات آنجا را نام برده است . و نيز در ژغرافى خاك « اقيانوسى » ، از جزيرهى « سوماترا » و جزيرهى « برناو » كه در آنجا چند نفر سلطان است و معدن الماس در آنجا است ، يادآور نشده . و از جزاير - الملوك و جزيره « سلب » و بحر الجزاير و بسى جزاير ديگر نامى نبرده است . در جزء اين اقاليم خمسه ، بسى ممالك و جزاير بزرگ است كه اين ژغرافىنويس انگليسى ، عمدا يا سهوا ، ترك داده است . و محض نمونه ، من اين چند فقره سهو او را يادآور شده .
آن انگليسى با هزار اسباب كه سهو كرده باشد ، من هم با بىاسبابى ، محتمل است هزار سهو كرده باشم . اميد است كه يك نفر ايرانى باهوش كه با اسباب باشد ، سهو ما دو نفر را را بنگارد و ژغرافى اقاليم خمسه را بهتر شرح دهد .
افضل التواريخ ( فارسي ) — صفحة 226
مساهمون: منصوره اتحاديه (نظام مافی) و سيروس سعدونديان
ص٢٢٦