الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا
( كهف 107 ) يعنى بدرستى كه آن جماعت كه ايمان آوردند و عمل صالح كردند هست ايشان را بهشت مخلد و ما حضره .
و ذم دنيا و استحقاق عقاب آخرت را در عرض عصيان بندگان نهاد كما قال تعالى :
وَ مَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ
( جن 23 ) و كسى كه عاصى شود از خدا و رسول پس بدرستى كه او راست آتش جهنم . و قال :
إِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ * يَصْلَوْنَها يَوْمَ الدِّينِ * وَ ما هُمْ عَنْها بِغائِبِينَ
( انفطار 16 - 15 - 14 ) بدرستى كه فاجران در جحيماند گرم مىكند ايشان را بد ، روز جرا و نيستند ايشان غائب از آن جحيم .
و اين دلالت تنبه بعضى با ادلهء عقليه باشد كه كيفيت آن مجبول است در فطرت بنى آدم و بعضى به بيان انبياء چون علم بكيفيت عبادت كه تفصيل و مقدار آن عقول ما را مستقل نيست ادراك آن الا بعد از تنبيه بر آن .
و منه قوله تعالى :
وَ ما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ *
( كهف 54 )
رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ
( نساء 163 ) يعنى نفرستاديم هيچ رسولى را مگر بشارت دهنده و بيمكننده . و رسولان بشارت دهنده و بيمكنندهاند تا نباشد مردمان را بر خدا حجتى بعد از رسولان . قوله تعالى :
وَ ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا
( اسراء 16 ) .
پس بايد كه عاقل بناى دين و ملت را بدين دو جهت نهد .
يكم عقلى چنان كه نظر در دليل كند نه در شبهت در موضع خويش
دوم سمعى در موضع خويش ، و عقل را به ميزان نقل نهد ، و آنچه موافق عقل باشد تأويل كند .
و چون مردم مهارت دفع شبهه نداشتند و طلب علم نمىكردند و به تقليدى يا به مثل آن قناعت مىكردند و قوت تميز نداشتند ، ميان طبع و هوا ، و ميان عقل و رضاى خداى ، و يا بعضى به ترغيب حطام و يا ترهيب از مذمت دنياى فانى قناعت مىكردند و مبالات نكردند به ثواب ابدى و نه عقاب سرمدى لا جرم بعد از رسول صلّى اللّه عليه و آله مبدعان ، مذاهب وضع كردند بعد از صد سال و دويست سال يا زائد بر آن بعد از رحلت رسول صلّى اللّه عليه و آله براى طمع بجاه دنيوى و كثرت سواد تبع ، وصيّت و شهرت دنيا و مقلدان ، بناى دين و ملت را بر نشو و نما ننهادهاند ، و بولادت شهر خويش و بر طريق انصاف و تتبع طلب حق سعى ننمودند و دين قدر قناعت كردند كه :
إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَ إِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ
( زخرف