فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ ؛
« 1 »
پس بدان كه هيچ معبودى جز خدا نيست .
2 . خداوند مثل ندارد
يكى از صفات سلبيه خداوند اين است كه خداوند مثل و مانندى ندارد و به فرموده قرآن :
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ
توضيح مطلب : در منطق آموختهايم كه « مثلان » عبارتاند از دو موجودى كه در يك ذات و ماهيت با يكديگر شريك و همسانند و در عوارض خارجيه از يكديگر امتياز دارند ؛ مثلا زيد و عمرو مثلاناند ، يعنى در خارج به دو وجود موجودند و هريك داراى مشخصاتى هستند ؛ ولى ماهيت هر دو انسان يعنى حيوان ناطق است . يا مثلا انسان و فرس هر دو در خارج موجود و از لحاظ نوع متفاوتاند ، يكى از حيوان ناطق و ديگرى حيوان صاهل ( شيههكننده ) است ، ولى در يك حقيقت واحدهء جنسيه به نام حيوان مشتركاند و هكذا . . .
با حفظ اين مطلب مىگوييم : اكثريت مطلق خداباوران جهان برآناند كه خداوند مثل و نظير و شبيه ندارد و
سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ *
و دليلشان اين است كه اگر خداوند مماثلى مىداشت ، لازم مىآمد كه هركدام از متماثلان داراى ماهيتى باشند كه با ديگرى مشتركاند و داراى وجود خارجىاى باشد كه از يكديگر ممتازند ، پس لازم مىآيد تركيب از ماهيت و وجود و يا جنس و فصل و تركيب مستلزم احتياج است و احتياج مستلزم امكان است و امكان قسيم واجب است . پس واجب الوجود بودن خداوند وجود مثل را نفى مىكند ، پس ذات خداوندى من جميع الجهات بىهمتا بوده
وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ ؛
ولى گروهى از معتزله كه معروف به « بهشميّه » هستند ، يعنى پيروان ابو هاشم جبائى ، گفتهاند : خداوند در مرحلهء ذات و ماهيت با ساير ذوات و ماهيات همانند بوده و امتيازى ندارد . تنها تفاوت حق با ساير موجودات در اين است كه ذات الهى داراى حالت و خاصيتى است به نام حالت و وصف الوهيت و اين
هامش
( 1 ) . سورهء محمّد ، آيه 19 .