اهلى مىخورد . .
ب . ثروتهايى كه طبيعت به علاوهء كار و كوشش انسان در ايجاد آنها دخالت داشته است ، مانند درختى كه به دست يك انسان كاشته مىشود ؛ تخم يك درخت ديگر يا قلمه يك درخت ديگر را در زمين مىكارد و درخت مىگردد . اين درخت محصولى است از قواى طبيعت و به كوشش انسانى كه قصد توليد داشته است . از اين قبيل است دامدارى ، مرغدارى و امثال اينها « 1 » . .
ج . ثروتهايى كه [ از ] طبيعت به علاوهء كار به علاوهء سرمايه « 2 » - كه خود محصولى از كار و طبيعت است - به وجود مىآيد . از اين قبيل است محصولات كشاورزى ماشينى و حتى غير ماشينى ، و همچنين منسوجات ، كفش ، داروهاى شيميايى ، قند ، شكر ، نان .
آيا ممكن است بدون دخالت طبيعت ، تنها با كار يا با كار و سرمايه ايجاد ثروت كرد ؟ البته نه ، زيرا ثروت بالاخره يا مادهاى است از مواد ساخته شده طبيعت و يا امرى است كه به طبيعت تعلق دارد مانند امتياز تأليفات علمى و ادبى و يا امتياز اختراعات و اكتشافات .
آيا ممكن است تنها طبيعت و سرمايه توليد ثروت كند و كار هيچ گونه دخالتى نداشته باشد ؟ ظاهراً هنوز چنين وسيلهاى براى بشر پيدا نشده است و شايد به اين نحو كه حتى سرمايه ( كارخانه ) احتياج به مدير و مراقب و متخصص نداشته باشد هرگز تحقق نخواهد يافت ؛ ولى به معنى اينكه تمام كارهاى توليدى را سرمايه ( كارخانه ) انجام دهد و كار تنها همان باشد كه صرف امور تخصصى يا غير تخصصى مىشود ، البته امرى ممكن است و هرچه صنعت پيشرفت مىكند از دخالت مستقيم كار و كارگر در توليد كاسته مىشود و بر دخالت سرمايه افزوده مىگردد .
هامش
( 1 ) ولى توليد فرزند حيوانات يا شير آنها را مىتوان گفت كه صرفاً مولود طبيعت است و انسان در توليد آنها دخالت ندارد و در عين حال با قسم اول متفاوت است زيرا كوشش انسان در حفظ و نگهدارى مولّد دخيل است ، به خلاف قسم اول .
( 2 ) در اينجا مقصود از سرمايه ، مطلق ابزار توليد است نه سرمايه به معنى اخص چنان كه قبلًا گفتهايم .