از مدارك معتبر تاريخى است . آن كه به او « خطيب تبريزى » مىگويند همين كسى است كه متن كتاب مطوّل - كه يكى از متون اصلى ادبيات عربى در علم معانى و بيان و بديع است - از اوست ، و همچنين اشخاص ديگر . مثلًا مرحوم مجلسى ( رضوان اللَّه عليه ) از علماى بزرگ شيعه است كه در عين حال يك واعظ و خطيب بوده است .
در گذشته در ميان علماى اسلام مقام خطيب و مبلّغ و واعظ ، مقام كسى كه اسلام را معرفى مىكرد ، همپايهء مقام مرجعيت تقليد بود ؛ يعنى همينطور كه امروز اگر كسى ادعا كند كه من رساله نوشتهام و مرجع تقليدم ، محال است كه شما قبول كنيد ، و مىپرسيد : آقا كجا و پيش كدام مجتهد درس خوانده ؟ و اين آقا سنش هنوز مثلًا چهل سال بيشتر نيست ، در گذشته در مورد يك مبلّغ نيز اينچنين دقيق بودند . در سن چهل سالگى ادعا مىكند كه من مرجع تقليد هستم ؛ ديگر نمىداند كه نه آقا ، درس خواندن خيلى لازم است ، چهل پنجاه سال درس خواندن لازم است تا كسى به اين پايه برسد كه بتوان او را مجتهد ، فقيه ، مفتى و شايسته براى استنباط و استخراج احكام فقهى و شرعى دانست .
مثلًا اگر مىگويند مرحوم آيت اللَّه بروجردى ، شما اجمالًا و به طور سربسته مىدانيد كه اين مرد چندين سال زحمت كشيده است . تا نزديك سى سالگى در اصفهان بوده ، در اين شهر اساتيد بزرگى ديده ، فقه و اصول و فلسفه و منطق را تحصيل كرده است . در حالى كه در اصفهان يك استاد محقق و مجتهد بوده و به مقام اجتهاد رسيده است ، به نجف مىرود و در حوزهء درس مرحوم آيت اللَّه آخوند خراسانى شركت مىكند و سالها يكى از بهترين شاگردان ايشان بوده است . مرحوم آقا سيّد محمّد باقر قزوينى يكى از علماى قم بود ، پيرمرد بود و تقريباً سالهاى اولى كه ما در قم بوديم يعنى سى سال پيش فوت كرد . ايشان نقل مىكرد كه ما در درس مرحوم آخوند خراسانى بوديم « 1 » ، يك وقت همين مرحوم آيت اللَّه بروجردى كه در آن وقت جوان بود ،
هامش
( 1 ) . آخوند خراسانى از مدرّسهايى است كه در جهان اسلام كم نظير بوده ؛ يعنى اولًا در اصول ، ملّاى فوق العاده و از اساتيد اين علم است و ثانياً در فنّ استادى بىنظير بوده ؛ در بيان و تحقيق و تقرير عجيب بوده ؛ در حوزهء درسش هزار و دويست نفر شركت مىكردهاند كه شايد پانصدتاى آنها مجتهد بودهاند .
مىگويند صداى رسايى داشت به طورى كه صدايش بدون بلندگو فضاى مسجد را پر مىكرد . يك شاگرد اگر مىخواست اعتراض كند ، حرف بزند ، بلند مىشد تا بتواند حرفش را به استاد برساند .