جداگانه استعمال شده و به يك معنى پنجم يعنى به يك صورت جامع - كه نتيجهء نهايىاش آن است و آن را مىخواهد انتخاب كند - نيز استعمال شده است . گاهى دين به يك تعبيرى در قرآن به كار رفته كه شامل همهء اينها در آنِ واحد است . حالا ما بايد ابتدا آن مواردى را كه در قرآن كلمهء « دين » در آن چهار مورد جدا جدا به كار رفته است از خود قرآن به دست بياوريم ، بعد ببينيم آن معنى پنجم كه مىگويد تعبير جامع قرآن است چگونه است ، و بعد روى اينها نظر بدهيم .
اما آن معنى اول كه معنى فرمانروايى ، حاكميت ، تسلط و امثال اينهاست با آن معنى اطاعت و تذلّل كه نقطهء مقابل اينهاست ، آياتش را در يك رديف ذكر كردهاند :
قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ
« 1 »
.
بگو من مأمورم كه خدا را بندگى كنم و دين را براى او خالص گردانم . اينجا معلوم است كه مقصود از « دين » همان اطاعت و خضوع است . من مىخواهم عابد و مطيع او باشم و در اطاعت خودم هم مخلص باشم ، تنها و تنها مطيع او باشم . اين همان دينِ به معنى اطاعت است .
در جاى ديگر :
قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِينِي
« 2 »
.
بگو من تنها خدا را بندگى مىكنم و دين خودم را براى او خالص مىكنم . « دينم را . . . » يعنى خضوعم را ، اطاعتم را ، بندگىام را خالصاً براى او قرار مىدهم .
إِنَّ صَلاتِي وَ نُسُكِي وَ مَحْيايَ وَ مَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
« 3 »
.
آيات ديگرى هم ذكر مىكنند كه از همين رديف است :
إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ
« 4 »
.
باز هم همان است .
أَلا لِلَّهِ الدِّينُ الْخالِصُ
« 5 »
.
آن اطاعت خالصانه فقط و فقط براى خداست و بايد براى خدا باشد .
أَ فَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ
« 6 »
.
آيا اينها جز دين خدا چيزى را طلب مىكنند و حال آنكه هر كه در آسمان و زمين است چه از روى طوع و چه از روى كراهت تسليم اوست ، سر بر اطاعت اوست . پس در واقع مىخواهد بگويد كهاى انسان ! در عالم تشريع و كار اختيارى ( چون راه انسان راه اختيار است ) آيا تو غير از راه اطاعت حق راهى را انتخاب مىكنى ؟ آيا تو غير از دين خدا دين ديگرى را طلب مىكنى و حال آنكه تمام ذرات هستى تسليم او هستند .
اينجا باز بايد همان دين به معنى اطاعت باشد ، يعنى در عالم اختيار سر به تسليم او داشته
هامش
( 1 ) زمر / 11 .
( 2 ) زمر / 14 .
( 3 ) انعام / 162 .
( 4 ) زمر / 2 .
( 5 ) زمر / 3 .
( 6 ) آل عمران / 83 .