« انتزاعى » است ، يعنى يك موجود ، در ذهن وجود دارد ولى به خارج نسبت داده مىشود از باب اينكه منشأ انتزاعش در خارج وجود دارد ، و به عبارت ديگر از « معقولات ثانيهء فلسفى » است ، نظير حدوث .
چه در حدوث دفعى و چه در حدوث تدريجى ، ما يك حدوث داريم و يك حادث . ما بحث را روى حدوث دفعى مىآوريم كه البته بنا به عقيدهء قائلين به حركت جوهرى ( منكرين كون و فساد ) حادثهاى دفعى منحصرند در وصولات . يك حادث دفعى را در نظر بگيريد . مثلًا يك شىء كه به طرف شىء ديگر حركت مىكند ، در يك آن ، به آن شىء و اصل مىشود و اين وصول دفعى است . در اينجا چه چيز حادث است ؟ وصول . خود حدوث وصول چطور ؟ آيا « حدوث اين وصول » حادث است يا قديم ؟ مسلّم است كه حدوثش قديم نيست ؛ اينطور نيست كه حدوث اين وصول در ازل پيدا شده است و خود وصول در زمان حال . اما اگر بگوييم حدوث وصول حادث است پس دو حادث در اينجا پيدا مىشود يكى « وصول » و ديگرى « حدوث وصول » . نقل كلام مىكنيم به « حدوثِ حدوث وصول » . آيا آن هم باز يك امر حادث است ؟ « حدوثِ حدوثِ حدوث وصول » چطور ؟ نه ، يك چيز بيشتر حادث نشده است و آن وصول است . از اين « وجود بعد العدم » ما مفهوم حدوث را انتزاع مىكنيم . از اين جهت است كه مىگوييم حدوث به اين معنا ، امرى است نسبى ، زيرا اين مفهوم از مقايسهء وجود شىء در زمان حال و عدم وجود شىء در گذشته انتزاع مىشود . حدوث ، حادث است نه به حدوث ديگر بلكه به حدوث منشأ انتزاعش . به تعبير ديگر حدوث ، وجود دارد به عين وجود منشأ انتزاعش كه همان وجود بعد از عدم باشد . پس حدوث ، وجودى غير از وجود حادث ندارد .
حركت همان حدوث است ولى حدوث تدريجى . گفتيم حدوث بر دو قسم است : حدوث دفعى و حدوث تدريجى . ما اسم حدوث تدريجى را حركت مىگذاريم .
حركت محسوس است يا معقول ؟
مسألهاى هست كه مرحوم آخوند در باب حركت مطرح نكرده ولى در مباحث نفس مطرح كرده است كه آيا حركت محسوس است يا معقول ؟ انسان در ابتدا تصور مىكند كه حركت محسوس است همچنان كه تصور مىكند كه حدوث محسوس