گاهى كه آنها را بررسى مىنماييم مىبينيم همهء آنها از همديگر جدا نيستند ؛ يعنى جورى نيست كه اگر يكى از آنها را گرفته و به تنهايى معلوم فرض كنيم توانسته
شرح
گذشته گفتيم كه تجزيه و تركيب ( آناليز (analysis) و سنتز (synthesis) ) بر دو گونه است :
عملى و نظرى ( ذهنى ) . تجزيه و تركيب عملى آن است كه انسان مواد خارجى را موضوع عمل تجزيه يا تركيب قرار دهد مثل آنكه يك مركّب صنعتى ( از قبيل ساعت و ماشين ) يا يك مركّب طبيعى ( از قبيل آب ) را به اجزاء اوليهء آنها تجزيه كند و يا دوباره آنها را بسازد . تمام عمليات شيميايى كه در لابراتوارها انجام مىگيرد از اين قبيل است و اين تجزيه و تركيب عملى مهمترين شرط لازم به دست آوردن قوانين طبيعت است . علوم طبيعى از آغاز پيدايش ، پيشرفت خود را مديون مشاهدات دقيق و آزمايشها و تجزيه و تركيبهاى عملى است . در قرون اخيره دانشمندان اروپا اهتمام شايانى به اين روش سودمند به خرج دادند و در نتيجه موفقيتهاى شگرف و عظيم كه هرگز در مخيلهء بشر خطور نمىكرد به دست آوردند .
تجزيه و تركيب نظرى يا ذهنى اين است كه انسان مدركات و معلومات ذهنى خود را مقايسه و تجزيه و تركيب كند و « تفكر » كه عالىترين عمل ذهن است جز تجزيه و تركيب ذهنى چيزى نيست .
توضيح آنكه تجزيه و تركيب ذهنى يا حسى است يا خيالى يا عقلى : تجزيه و تركيب حسى آن است كه ذهن در يك صورت محسوسهاى كه حضوراً حس مىكند تصرف كند مثل آنكه انسان در حالى كه به يك قالى كه داراى نقشهها و گلهاى مختلف است نظر مىافكند در ذهن خود از جمع كردن و مورد توجه قرار دادن چند نقش و چند گل صورت معيّنى مجسم مىكند و دو مرتبه از تجزيه و مورد توجه قرار دادن بعضى دون بعضى شكل ديگرى را بر خويش ظاهر مىسازد و يا هنگامى كه در شب به آسمان پر ستاره نگاه مىكند در ذهن خود از جمع و تركيب و مورد توجه قرار دادن يك عده از ستارگان ، صورت حيوان مخصوصى را مجسم مىسازد و در همان حال از تجزيهء آنها و ضم و تركيب ديگرى صورت ديگرى را بر خود ظاهر مىسازد . اين گونه تصرفات در صور محسوسه اولًا آزادانه و دلبخواه صورت مىگيرد ، ثانياً فقط با دخالت عوامل ذهنى انجام مىيابد و احتياجى ندارد كه انسان در وضع چشم و نگاه كردن خود تغييراتى بدهد .