در دنيا هست ، مطلب از همين قرار است ، يعنى اگر از نوع چيزهايى است كه با مطلوب واقعى انسان سنخيت ندارد خستگىآور است ، ولى دليل ندارد انسان به چيزى برسد كه آن چيز يا عين خواستهء نهايى اوست يا پيوندى با خواستهء نهايى او دارد ( مثل جنبهء كرامت اللّهى ) و از آن خسته شود . انسان به سوى آن هدفى كه واقعا مىرود ، معنى ندارد وقتى كه به آن مىرسد از هدف خودش تنفر پيدا كند . از چيزى تنفر پيدا مىكند كه هدفش نيست . قرآن هم ظاهرا براى همين نكته بوده است كه اين تعبير را دربارهء بهشت مىكند :
« لا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلًا »
( 1 ) يعنى بر عكس نعمتهاى دنيا كه آدم وقتى داشته باشد خسته مىشود ، طالب تحول و تغيّر و تجدد مىشود و مىگويد : « لكلّ جديد لذّة » ، آنجا ديگر بحث « لكلّ جديد لذّة » مطرح نيست و تحول و تغيّر و خستگى و دلزدگى در آنجا وجود ندارد . به هر حال اين مسأله ، مسألهء بسيار جالب توجهى است .
در انسان همين استعداد بىنهايت بزرگ بودن يا آرزوى كمال بىنهايت را داشتن [ وجود دارد ] ، اعم از اينكه شما اين را به صورت آرزوهاى پراكنده در نظر بگيريد يا بگوييد نه ، انسان در عمق شعور و عمق باطن خودش [ آرزوى كمال بىنهايت را دارد ] . عجيب بودن انسان اين است : انسان در عمق شعور خودش غير از خدا ( كه كمال مطلق است ) هيچ چيز را نمىخواهد و اين انسان به هيچ محدودى راضى نمىشود ، و اين گنجايش يك گنجايش فوق العادهاى است كه با حسابهاى مادى هرگز جور در نمىآيد . حالا اگر ما تحليل فرضى قدما را قبول كنيم ، اين طور تحليل فرضى مىكنند ، مىگويند : اين انسان فلان چيز را مىخواهد ، ما به او مىدهيم ، خسته مىشود يا نه ؟ بله . يك چيز ديگر [ مىدهيم ] . از آن خسته مىشود يا نه ؟ بله . يك چيز ديگر و . . . خسته مىشود . ولى اگر به انسان چيزى بدهيم كه ماوراى آن ديگر چيزى نيست و آن همه چيز است ، آن را داشته باشد همه چيز را دارد ، بازهم خسته مىشود ؟ نه ، خسته نمىشود .
اينجاست كه عرفا نظرى پيدا كردهاند . آنها روى همين حساب ، صد در صد معتقدند كه مطلوب واقعى انسان يعنى آنچه كه در آرزوى انسان است ، غير از غريزههاست . غريزه حساب ديگرى است . آن يك نيروى تقريبا مادى حيوانى است كه انسان را مىكشاند . آن چيزى كه به صورت امل و به صورت هدف و ايده و كمال
هامش
( 1 ) . كهف / 108 .