متوقع باشد كه يك گندم كه كاشت يك گندم در آيد . ولى اگر كار خوب كند ، آن هفتصد تا هم ده برابر يعنى هفت هزار دانه گندم مىشود .
استاد : تا اندازهاى تعبير همين طور است . [ قرآن مىگويد ] وقتى كه ما مسألهء عينيت را مىگوييم ، ما داريم عمل خودت را به تو مىدهيم ، ما زائد بر عمل تو را كه به تو ندادهايم . اگر يك چيز ديگر از پيش خودمان به تو بدهيم ، تو مىگويى من اين كار را كردم ، چرا بيشتر [ تحويل مىگيرم ؟ ] ما مىگوييم خود عملت را داريم به تو تحويل مىدهيم ، اين ديگر زيادتر از خودش نيست ، هيچ چيزى [ خودش ] از خودش زيادتر نيست .
اگر ما مسألهء مجازات اخروى را از نوع مجازات قراردادى و اعتبارى دنيا بدانيم ، اشكال وارد است ، يعنى در قراردادهاى دنيا بايد تناسبى باشد . اما اينكه قرآن از نظام عالم خبر مىدهد ، در خبر دادن از نظام عالم ، ديگر اين حسابها نيست .
همانطور كه در مجازات مشروبخوار و در مجازات بچهء خيرهسرى كه لب حوض مىرود ، فرض تناسب به آن معنا غلط است ، در مجازات اخروى هم در نظر گرفتن اين جور تناسبها غلط است . قرآن خبر مىدهد كه اين عمل بد الى الابد با تو باقى مىماند . البته هميشه « سَبَقَتْ رَحْمَتُهُ غَضَبَهُ » ( 1 ) هميشه جانب خير در عالم مىچربد . انسان وقتى كار خوب بكند ، بيش از مقدارى كه كرده است بر و ثمر مىدهد :
« فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها »
.
كار بدن چون بر خلاف نظام عالم است ، يك تخم را كاشته همان يك تخم را برمىدارد نه بيشتر . ولى به هر حال چه كار خوب چه كار بد ، آنچه باقى مىماند نفس عمل است و خدا و پيامبران هم اخباركننده از واقعيتى در نظام عالم هستند . عدل الهى هم ايجاب مىكند كه هر موجودى به آنچه كه استحقاق آن را دارد [ برسد ] ، يعنى هر چه امكان وجود دارد ، در عالم وجود پيدا مىكند . اگر موجودى استحقاق يك نحو وجودى را دارد ، جلوى وجودش هرگز گرفته نمىشود [ با اين توجيه ] كه بعد او را آزار مىدهد . خوب ، آزار دهد ! اين حسابهايى كه ما روى عاطفه مىكنيم كه دلمان مىسوزد به حال آدمى كه او را عذاب كنيم ، پس خدا هم دلش بسوزد ، خدا دل ندارد كه بسوزد ! مسائل دلسوزى و عاطفى كه ابزارهاى ما براى اين زندگى دنياست ، در ساحت ربوبى دخالتى ندارد . او رحمت دارد ، رحيم و رئوف است و رحمت وجودش به هر موجودى به
هامش
( 1 ) . [ رحمت خدا بر غضبش پيشى گرفته است ] .