جور درمىآيد ولى منطبق كردنش با بعضى تعبيرات ديگر مشكل است .
5 . تجديد حيات مادى دنيا به شكل ديگر
برخى ديگر خواستهاند مثل دستهء اول معاد را يك امر مادى و طبيعى بدانند ولى بدون اينكه نيازى باشد كه بگويند عود ارواح به اجسام ، نه ، ارواحى به اجسامى عود نمىكند چون اساسا ارواحى وجود ندارد ، بلكه خود همين حيات مادى تدريجا به شكل ديگرى تجديد مىشود ، كه اين فرضيهاى است كه بعد بايد روى آن صحبت كنيم .
يكى از مسائلى كه به نظر من بايد روى آن بحث كرد ، مسألهء روح است كه آيا قبول قيامت مستلزم قبول وجود روح است به عنوان يك موجودى كه قابليت اين را دارد كه بعد از فناى بدن باقى بماند يا مبتنى بر اين نيست ؟ البته ما در اينجا از نظر عقلى نبايد بحث كنيم ، اول از نظر دينى و شرعى بايد بحث كنيم ، يعنى بايد ببينيم آنچه كه در اسلام راجع به معاد آمده است ، از حالت احتضار گرفته تا عالم قبر و سؤال و جواب قبر و عالم برزخ و عالم قيامت ، آيا اينها يك چيزهايى است كه بر اساس اين اصل بوده است كه انسان داراى يك روحى است كه آن روح واقعا قبض مىشود ، مردن قبض روح است ، تحويل گرفتن روح است و انسان كه مىميرد به معنى اين است كه رابطهء ميان روح و بدن بريده مىشود و روح در عالم خودش قرار مىگيرد و جسد در عالم خودش ، يا اينكه اين طور نيست ؟
بحث بعد ما كه پايهء بحثهاى ديگر قرار مىگيرد ، همين بحث روح است . بعد هم وارد استدلالهاى قرآن براى وجود قيامت مىشويم كه عرض كرديم قرآن دو نوع استدلال دارد .
- در خود قرآن كلمهء معاد هست . البته اين را متشرعه از روى آيهء مباركه كه مىفرمايد :
« كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ »
( 1 ) گرفتهاند . ضمنا آن دلايلى كه دربارهء معاد هست ،
هامش
( 1 ) . اعراف / 29 : [ همچنانكه شما را خلق كرد ، بازمىگرديد ] .