روحها بار ديگر به همان بدنهايى كه بودهاند و پوسيدهاند و متفرق و خاك شدهاند .
بعضى ديگر معاد را به همان معنى عود الى اللّه مىگيرند ولى مىگويند عود ارواح الى اللّه ، جسم كه عودى ندارد به سوى خدا ، براى جسم معنى ندارد بگوييم به سوى خدا بازمىگردد ، روح است كه مىتواند درجات و مراتبى را طى كند كه به حسب آن درجات و مراتب به نشئهء ربوبى نزديكتر باشد و بنابراين قيامت يعنى بازگشت ارواح به سوى خدا . صرف اين مطلب را بخواهيم بگوييم ، مىشود معاد روحانى مطلق كه اين بر خلاف ضرورت تعليمات انبياست ، يعنى در تعليمات انبياء درست است كه گفتهاند عود به سوى پروردگار ، ولى براى اين عود شكل هم معين كردهاند ، آن شكلى كه معين كردهاند صد در صد روحانى نيست .
مسألهء معاد در ميان قدماى فلاسفه اصلا مطرح نبوده ، يعنى اصلا معاد را انبياء آوردهاند نه فلاسفه . حتى ارسطو خودش قائل به فناى روح است و ابدا معتقد به بقاى ارواح و عود ارواح و اين حرفها نيست و روح را يك موجود فانى و قابل فنا مىداند .
حكماى اسلامى از قبيل بوعلى طور ديگرى معتقدند ، بوعلى مىگويد كه از نظر برهان علمى و برهان عقلى ، ارواح باقى مىمانند و بازگشت مىكنند به سوى خداوند و سعادت و شقاوت آنها هم سعادت و شقاوت معنوى و عقلانى است ، يعنى لذتها و المها ، لذتها و المهاى عقلانى است ( يعنى از نوع لذتى است كه عقل مىبرد و از نوع رنجى است كه عقل مىبرد ، نه از نوع لذت و المى كه انسان از راه جسم مىبرد ) . ولى بعد مىگويد اين راهى است كه ما از طريق علمى مىتوانيم طى كنيم ، اين قدر مىدانيم كه روح انسان فانى نمىشود و باقى مىماند و در جهان ديگرى يا معذّب است يا متنعّم ، ولى آن مقدارى كه ما از راه دليل علمى مىتوانيم بفهميم اين است كه فقط عقل انسان ( يعنى قوهء عاقلهء انسان ) باقى مىماند ، ساير قواى انسان هر چه هست ، همه معدوم مىشوند و قوهء عاقله به صورت يك امر مستقل و يك شىء مستقل و يك شخصيت مستقل - كه شخصيت واقعى انسان هم همان عاقلهاش هست - باقى مىماند . ولى بعد مىگويد لكن معاد جسمانى هم چيزى است كه پيغمبر به آن خبر داده است ، صادق به آن خبر داده است ، ما معاد جسمانى را هم قبول مىكنيم به اعتبار اينكه مخبر صادق به آن خبر داده است . پس در واقع اين طور مىگويد كه دليل علمى و عقلى ، ما را فقط در حد معاد روحانى راهنمايى مىكند ولى اينكه معاد جسمانى باشد ، چيزى است كه ما از راه عقل نمىتوانيم كشف كنيم ولى چون مخبر صادق خبر داده
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 631
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٦٣١