[ امام ] رضا به جانشينى خلافت ، بنابر دلايل فرصتطلبانه از امامت وى حمايت مىكردند ، به جوامع سنى و زيدى خود بازگشتند . از ميان كسانى كه محمد [ عليه السّلام ] را در مقام امام [ به رسميت ] شناختند ، عدهاى معتقد بودند وى از زمان جانشينى خود - بدون ملاحظهء سنّ و سالش - علم كامل و مورد نياز مسائل دينى را از طريق الهام الاهى دريافت كرده است ؛ اما ديگران تأكيد داشتند كه او هنگامى كه به بلوغ رسيد ، اين علم را از كتابهاى پدرش به دست آورد . عقد ازدواج محمد [ عليه السّلام ] با ام الفضل در نبود او منعقد شد ؛ درحالىكه وى هنوز يك كودك بود . طبرى ( ج 3 ، ص 1029 ) اين ازدواج را در ذيل وقايع سال 202 ق / 817 م گزارش مىدهد كه در آن زمان مأمون دختر ديگرش ام حبيب را نيز به ازدواج [ امام ] رضا درآورد . اما يعقوبى ( ج 2 ، ص 552 - 553 ) اين ازدواج را پس از ورود مأمون به بغداد در سال 204 ق / 819 م ذكر مىكند . ازدواج واقعى در سال 215 ق / 830 م صورت گرفت ، يعنى زمانى كه مأمون محمد [ عليه السّلام ] را از مدينه فراخواند و سر راه خود براى فرماندهى جنگى عليه بيزانس با او در تكريت در ماه صفر / آوريل 830 ملاقات كرد . مأمون به او دستور داد كه با ام الفضل در يك جا زندگى كنند و اين دو ، تا رسيدن فصل زيارت ( ژانويه 831 م ) در منزل احمد بن يوسف كه يكى از منشيهاى مأمون بود ، در ساحل رود دجله در بغداد سكنا گزيدند . آنگاه امام به همراه خانواده و بستگانش عازم مكه شد و سپس به ملكش در حوالى مدينه بازگشت . پسر و جانشين او على [ عليه السّلام ] در سال 212 ق / 828 م ، از يك كنيز متولد شده بود ، و ازدواج با ام الفضل بدون فرزند باقى ماند . نقل است كه ام الفضل درباره تبعيضى كه محمد [ عليه السّلام ] بين او و كنيزان خود قايل مىشد ، به پدرش شكايت كرد ، اما مأمون شكايت او را ردّ كرد . جانشين مأمون ، يعنى معتصم ، يك سال پس از به قدرت رسيدن ، به دلايل نامعلومى امام را به بغداد فراخواند . او در محرم 220 ق / ژانويه 835 م ، وارد بغداد شد و اواخر همان سال در آنجا وفات
تصوير امامان شيعه در دائرة المعارف اسلام ( فارسي ) — صفحة 370
مساهمون: محمود تقى زاده داورى
ص٣٧٠