تبصره : خداوند سبحان فرمود :
إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ لَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ
( عنكبوت : 46 ) . و فرمود :
أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي
( طه : 15 ) . و رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم گفت :
جعلت قرّة عينى في الصّلوة .
صلاة سبب مشاهده است ، و مشاهدهء محبوب قرّة عين محبّ است ، زيرا كه صلاة مناجات بين حق تعالى و عبد اوست چنان كه فرمود :
فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ
، و رسولش فرمود :
المصلّى يناجى ربّه .
كيست مصلّى كسى كوست مناجى دوست * آه كه نشناختى سرّ عبادات را
طاعت عادى تو بعد ز حق آورد * قرب بود در خلاف آمد عادات را
و چون صلاة مناجات است پس صلاة ذكر حق است و كسى كه ذكر حق كند همنشين حق است و حق همنشين او است ، و كسى كه جليس ذاكر خود است او را مىبيند و الّا جليس او نيست لذا امير عليه السّلام فرمود :
لم اعبد ربّا لم أره .
پس صلاة ، مشاهده و رؤيت است يعنى مشاهدهء عيانى روحانى و شهود روحى در مقام جمعى است ، و رؤيت عينى در مظاهر فرقى است . و به عبارت اخصر ، مشاهده در مقام جمعى است و رؤيت در مظاهر فرقى . پس اگر مصلّى صاحب بصر و عرفان نباشد كه نداند حق تعالى براى هر چيز و از هر چيز متجلّى است حق را نمىبيند .
حال بدان كه كريمهء :
وَ لَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ
يك وجه آن اين است كه : ذكر خداوند در نماز بزرگترين چيزى از اقوال و افعال كه صلاة شامل آنها است مىباشد يعنى هيچ يك از آنها به بزرگى ذكر الهى نيست .
و وجه ديگر آن اينكه : ذكر خداوند عبدش را بزرگتر از ذكر عبد مر او را است زيرا كه كبريا حق تعالى راست . پس عبارت هم شامل است ذكر خداوند عبد را ، و هم ذكر عبد خدا را چنان كه فرمود :
فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ
، و فرمود :
جَزاءً وِفاقاً
. وفاق