واقعيّت فعلى تحوّل يابد .
امّا اينكه هماكنون آن حالت بذر بودن ، حالت يك موجود اخلاقى است ، آن چيزى است كه قرآن كريم به وسيله آيات ذيل ، دلالت كافى بر آن دارد :
باوجود اينكه انسان از طرفى ، در حالى به دنيا آمده است كه از تمام معارف عقلى و حسّى محروم بوده است ، و از سويى خداوند انسان را از ملكاتى برخوردار كرده است كه مىتواند به انسان آنچه را كه از اين معارف آرزو دارد ، بدهد :
وَ اللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ »
« 1 »
و چون خداوند نفس انسانى را آفريد و او را آراسته گردانيد ، دو انديشه خير و شر را در او به وديعت نهاد :
« وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها »
« 2 »
بنابراين ؛ اين مجموع وسايلى است كه هر نفس از نفوس آدمى در آنها تصرّف مىكند و به لطف آن ، اين توانايى را دارد كه تصوّر مباشرت مثل اعلى را نمايد كه به جانب او مىشتابد و ميل و رغبت در رسيدن به آن را احساس نمايد و به تحقّق بخشيدن ذات آن ملتزم گردد .
از سوى ديگر ، از صدق اين سخن نمىكاهد كه نفس انسانى علىرغم وجود استعدادش با تمام اين تجهيزات ، همواره قابليّت براى ترقّى و تنزّل و درخشش و پژمردگى در تحت تأثير ارادهء مخصوص خود را دارد :
« قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها »
« 3 »
از اينرو ، ضرورت اخلاقى ايجاب مىكند كه انسان عمل كند و مسئوليّت آن را تحمّل نمايد :
« وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ »
« 4 »
هامش
( 1 ) - نحل ( 16 ) آيهء 78 : و خداوند شما را از شكم مادرانتان بيرون فرستاد ، درحالىكه هيچ نمىدانستيد و گوش و چشم و عقل در اختيار شما گذاشت .
( 2 ) - شمس ( 91 ) آيههاى 7 ، 8 : و قسم به جان آدمى و آنكس كه آن را ( آفريده ) و منظّم ساخته ، سپس فجور و تقوا ( شرّ و خيرش ) را به او الهام كرده است .
( 3 ) - شمس ( 91 ) آيههاى 9 ، 10 : كه هركس نفس خود را پاك و تزكيه كرده است ، رستگار شده و آنكس كه نفس خويش را با معصيت و گناه آلوده ساخته ، نوميد و محروم گشته است .
( 4 ) - توبه ( 9 ) آيهء 105 : و بگو : اعمال و وظايف خود را انجام دهيد ، و بدانيد هم خدا و هم رسولش اعمال شما را خواهند ديد ، و به زودى به سوى كسى كه از پنهان و آشكار آگاه است ، برمىگرديد و شما را به آنچه عمل كردهايد ، خبر مىدهد .