با اين همه ، شايسته است دوباره به سراغ ويژگىهاى قانون اخلاقى عمومى برويم كه با ساير قوانين و شرايع مشترك است تا بتوانيم در شكل قرآنى خاصّ خود آن را ارائه دهيم . البتّه ديديم كه قرآن به اين قانون به عنوان قانونى ضرورى و فراگير چگونه مىنگرد ، و بايد بيفزاييم كه پيامد اين نظريه ، آن نيست كه مطلقا هيچ شرطى نداشته باشد . بنابراين ( اگر شرايطى دارد ) ، اين شروط چيست ؟
ما سه شرط از آن شروط را مىشناسيم : نخست ، ناظر به طبيعت كلّى انسان است و ديگرى ناظر به واقعيّت زندگى مادّى و سوّمى ، ناظر به تدريجى بودن اعمال است .
الف - امكان عمل :
شايد بهتر باشد كه بگوييم ، ما انديشهء امكان مادّى براى عمل را همچون شرط مؤكّدى مىدانيم كه در الزام اخلاقى بايد باشد . بنابراين وجدان عمومى تنها نيست كه به اين حقيقت بديهى اعتراف دارد و مىگويد : پرواز از شتران خواستنى نيست ، ولى همين مطلب به عينه در بسيارى از نصوص قرآنى آمده است ، مانند اين آيات :
« لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا ما آتاها » ؛
« 1 »
« وَ لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها »
« 2 » و
« لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها »
« 3 »
شرايطى كه در آيهء آخر نازل شده است ، به ما در مورد محدود ساختن معناى اين امكان ناپذيرى كمك مىكند كه بهگونهاى ظاهر مىشود كه گويى با الزام سازگار نيست ، زيرا در آيهء پيش از آن ، خداى سبحان مىفرمايد :
« وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ »
« 4 » اصحاب پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بر اين عقيدهاند كه اين آيه بر آنچه از افكار ، تصميمات ، تمايلات ، خطورات و تخيّلات و نظاير اينها در باطن آدمى پيدا مىشود ، قابل تطبيق است ، با تمسّك ايشان به شمول اين نصّ عام . از ابو هريره نقل شده است : وقتى كه اين آيه بر رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم
هامش
( 1 ) - طلاق ( 65 ) آيهء 7 : « خداوند هيچكس را جز به اندازهء توانايى كه به آنها داده است ، تكليف نمىكند . »
( 2 ) - انعام ( 6 ) آيهء 152 ؛ مؤمنون ( 23 ) ، آيهء 62 : « هيچكس را جز به اندازهء توانايى تكليف نمىكنيم . »
( 3 ) - بقره ( 2 ) آيهء 286 : « خداوند هيچكس را جز به اندازهء توانايىاش تكليف نمىكند . »
( 4 ) - همان سوره ، آيهء 284 : « اگر آنچه را در دل داريد ، آشكار سازيد و يا پنهان كنيد ، خداوند شما را مطابق آن محاسبه مىكند . »