گفتارى كوتاه در حدوث دهري
يكى از مسائل دشوار فلسفي كه از ديرباز انديشهء فلاسفه ومتكلّمان را بر خود داشته ، تحليل مسألهء حدوث وقدم است . تحقيق در اين مسأله با دشوارىهاى گوناگون روبرو است ، چه از سويى مسأله به ربط متغيّر با ثابت واز سويى به بحث ملاك افتقار شئ به علّت وابسته است ؛ ودر هر حال نگرش به زمان وتحليل آن ، وبرداشت از نظام علّى ومعلولي ومنزلت واجب در طول نظام ، چهرهء مسأله را دگرگون مىسازد ، وبا قبول سرّ معيت حقّ تعالى با نظام معلولي چهرهء حدوث جاى خود را به تجلّى ظهورى داده مسأله قدم با بحث بطون انطباق مىيابد .
در اين پژوهش كوتاه ، ما بر سر تحليل أقوال گوناگون در اين باب نيستيم ، وگفتار خود را به تذكاري كوتاه در كاوش حدوث دهري اختصاص مىدهيم ، ودر اين راستا گر چه مقال را كوتاه وبضاعت خود را ناچيز مىبينيم ، به اين مطلب نيز مقرّيم كه مقالههاى ممتّع چاپ دوم قبسات وگفتار ومقالههاى انديشورزان مختلف در اين مسأله ، ما را مقنع از گفتار واطناب است .
محقّق داماد در طىّ پايهريزى حكمت يماني مشرقى ، توجّه خود را بر بنايى معطوف داشته كه از يك سو استدلالي واز سوى ديگر شرعي باشد ، لذا در كتابهاى گوناگون خود در تطبيق شرع با مسائل فلسفي دقّتى ژرف وكاوشى حيرتافزا را پيش روى پژوهشگر خود فرا نهاده ، ودر اين بين با توجّه به مسألهء حدوث وقدم وارتباط آن با مباني مختلف فلسفي ، بنايى رفيع را در تحليل حدوث بر جاى نهاده كه پس از وى محطّ انظار متفكّران وفلاسفه بوده است .
پس از وى شاگردان مكتب وى با چهرههاى گوناگونى به نظريه أو پرداختند ، شاگرد ووصى أو مير سيّد احمد علوي به طور كامل آن را پذيرفت ودر خلال سطور شرح وحواشي خود با مسفوراتش بناى آن را تقويت نمود ؛ صدر الحكماء ، ملا صدرا به واسطهء احترامى كه به أستاذ مىنهاد بدون ذكرى از آن مسأله را بصورت ديگرى