4 - ابن نديم ، أبو الفرج محمّد بن إسحاق ( أواخر قرن چهارم )
ابن نديم ، أبو الفرج محمّد بن إسحاق نيز از كساني است كه با فهرست كردن كتب مختلف علوم گوناگون وشمارش شعبات دانشهاى مختلف روزگار خويش ، در اثر بسيار ارزشمند الفهرست به صورت غير مستقيم به تقسيم علوم همّتگماشته است .
5 - أبو الحسن عامري ( متوفى 381 ه ق )
عامري ، أبو الحسن ، محمّد بن يوسف مبناى تقسيم علوم را عقل ووحى قرار داده وعلوم را به دو قسم تقسيم كرده است : 1 - علوم ملّى ( شرعي ) . 2 - علوم حكمي . علوم ملّى سه قسم است : 1 - حسّى ( كه كار محدّثين است ) . 2 - عقلي ( كه كار متكلّمين است ) . 3 - مشترك ( كه كار فقها است ) وكلمه ابزار كار آنها است . علوم حكمي نيز سه قسم است : 1 - حسّى ( كه مورد تحقيق طبيعيون است ) . 2 - عقلي ( كه كار الهيون است ) . 3 - مشترك ( كه كار رياضيون است ) ومنطق ابزار آنهاست « 1 » .
6 - خوارزمي ، أبو عبد اللّه محمّد بن أحمد ( قرن چهارم )
أبو عبد الله محمّد بن أحمد خوارزمي كه معاصر عامري است ، در كتاب مفاتيح العلوم « 2 » مبناى خود را در تقسيم علوم بر علوم شريعت وعلوم غير عرب ( وبه عبارتى عرب وغير عرب ) نهاده است وچنان كه روشن است با مبناى پيشينيان
هامش
( 1 ) . أبو الحسن عامري ، الاعلام بمناقب الإسلام ، تحقيق دكتر احمد عبد الحميد غراب ، همراه با ترجمهء فارسي ، مركز نشر دانشگاهى ، 1376 .
( 2 ) . وى اين كتاب را بين سالهاى 367 - 372 ق ، براي أبو الحسين عبد الله عتبى ، وزير نوح دوم سامانى ( نوح به منصور ) تأليف كرده است .