مقدمه
موضوع اين بخش از كتاب « مقولات دهگانه » است . « مقول » در لغت به معناى « گفته شده » است و در منطق به معناى « محمول » به كار مىرود ؛ مثلًا آنجا كه در تعريف ماهيت گفته مىشود : « الماهية ما يقال فى جواب ماهو » مقصود از « مايقال » همان « ما يحمل » است . يا آنجا كه در تعريف جنس گفته مىشود : « الجنس هوالمقول على الكثرة المختلفة الحقايق فى جواب ماهو » مقصود از « مقول » همان « محمول » است .
اما « مقولة » « 1 » در اصطلاح منطق و فلسفه معناى خاصى نيز دارد . در اين معنا « مقوله » عبارت است از : « جنس عاليى كه بالاتر از آن جنس ديگرى نيست » . چنين جنسى را از آن رو مقوله ناميدهاند كه به حمل ذاتى بر مصاديق خود حمل مىشود ( / محمول ذاتى موضوع خود است ) ، ولى خودش به گونهاى است كه هيچ مفهومى ، محمول ذاتى آن نمىباشد .
بحث « مقولات » را نخستين بار ارسطو در كتاب قاطيغور ياس ( / مقولات ) و نيز در كتاب طوبيقا ( / جدل ) مطرح ساخت و شمار آنها را به ده رساند . پس از آن در ديگر كتب منطق مطرح گشت و سپس از منطق به فلسفه راه يافت و در ميان حكماى مشا شايع شد .
مقولات دهگانه بيانگر يك تقسيمبندى عام و فراگير در بارهء همهء موجودات
هامش
( 1 ) . تأنيث « مقوله » بهخاطر آن است كه موصوف آن « ماهيت » است و در واقع « الماهية المقولة » بوده است