سياه و سفيد . و بعضى گويند : مارج ، خالص و صاف از گل و شعله آتشى كه دودى در آن نيست . ( فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ ) پس بكدام يك از نعمتها تكذيب ميكنيد ، اى گروه انس و جن ، يعنى آيا به اينكه شما را از يك نفس و شخص آفريد و نقل كرد شما را از خاك و آتش به صورتى كه شما بر آن هستيد تكذيب ميكنيد . ( رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ ) يعنى پروردگار مشرق تابستان و مشرق زمستان و مغرب تابستان و مغرب زمستان . و بعضى گويند : مراد به دو مشرق مشرق آفتاب و ماه ، و مغربين هم مغرب آفتاب و ماه است ، و بيان نمود خداى سبحان قدرت خود را بر گردانيدن ماه و خورشيد و اينكه هر كس قدرت بر سير مهر و ماه دارد ، هر چيزى قادر و توانا است . ( فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ ، مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ ، بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لا يَبْغِيانِ ) ياد نمود خداوند سبحان بزرگى و عظمت قدرتش را چون كه آفريد ، دو درياى شيرين و شور را كه بهم بر ميخورند ولى مخلوط نميشود ، يكى از آن دو با ديگرى و آن قول اوست : ( بَيْنَهُما بَرْزَخٌ ) . ابن عبّاس گويد : يعنى مانع و پردهاى از قدرت خداست ، پس درياى شور بر درياى شيرين قاطى و پيروز نميشود تا آن را فاسد كند ، و آب شيرين بر آب شور نيز ممزوج نميشود تا آن را ضايع كند و با آن مختلط شود و معناى مرج ارسال است . ابن عباس و ضحاك و مجاهد گويند : مقصود از بحرين درياى آسمان و
ترجمه تفسير مجمع البيان (فارسى)ج ۲۴ — صفحه 76
پدیدآورندگان: الشيخ الطبرسي
ص۷۶