سخنرانى آقاى دكتر باستان استاد دانشكدهء پزشكى كه در دانشگاه پترزبورك ايراد كرده نقل كرده است :
قبل از شروع به صحبت اجازه مىخواهم چند كلمه اى دربارهء يكى از متفكرين و شعراى نامى ايران ، سعدى شيرازى به عرض برسانم . اين شاعر نامى كه تقريباً 800 سال قبل در شيراز به دنيا آمده است همان كسى است كه براى اولين مرتبه فكر جامعهء ملل را در نوشتجات خود پرورانده و در ضمن دو بيت ، ايده آل بشر را ذكر كرده و گفته است : بنى آدم اعضاى يكديگرند . . .
بديهى است كه يونان قديم مهد تمدن بوده است و فلاسفه و دانشمندانى بزرگ مانند سقراط . . . داشته ولى آنچه را كه بتوان به دانشگاه امروز تشبيه كرد در واقع همان است كه خسرو پادشاه ساسانى تأسيس كرد و در شوش پايتخت ايران آن روز ، دارالعلم بزرگى به نام گندى شاپور به نام . . . اين دانشگاه سالها دوام داشت تا اينكه در زمان حملهء اعراب به ايران مانند ساير مؤسسات ما از ميان رفت و با آنكه دين مقدس اسلام صراحتاً تأكيد كرده است كه علم را حتى اگر در چين باشد بايد به دست آورد ، فاتحين عرب بر خلاف دستور صريح پيامبر اسلام حتى كتابخانهء ملى ايران را آتش زدند و تمام تأسيسات علمى ما را به باد دادند و از آن تاريخ تا مدت دو قرن ، ايران تحت نفوذ اعراب باقى ماند .
كتاب در قرن اول هجرى
رجوع شود به مقاله هاى مستدل و ذى قيمت مرحوم احمد بهمنيار كه در شماره هاى 10 و 11 و . . . سال 28 مجلهء يغما ( دى و بهمن و . . . 1354 ) چاپ شده است .