ميشد كه يوسف ميخواست از من كام بگيرد و يا او مرا به اين عمل دعوت كرد و چون من امتناع كردم يوسف مرا كتك زده است و امثال اينها . و خداوند ميخواهد با اين جمله تذكر دهد كه ما بوسيلهء وحى بدى و فحشاء را كه قتل يوسف و يا متهم ساختن او بود از وى دور كرديم ، و بنا بر اين جواب « لو لا » در اينجا حذف شده مانند گفتار خداى تعالى « وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اللَّهَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ » « 1 » و يا مانند آن آيهء ديگر كه فرموده « كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ » « 2 » كه در آيهء اول جواب تقديرى لو لا « لهلكتم » است يعنى اگر فضل خدا و رحمت او نبود هلاك ميشديد ، و در آيهء دوم « لم يلهكم التكاثر » است يعنى اگر بعلم يقين ميدانستيد هرگز تكاثر ( در مال و منال ) شما را سر گرم نميكرد و در اشعار شعراى عرب نيز نظيرش آمده چنانچه امرء القيس گويد :
كه جواب « لو » محذوف است يعنى اگر چنان بود كه نفس من به همين سادگى ميمرد فانى و نابود شده بود . . . و روى اين معنى جواب « لو لا » در آيه محذوف است و نمىشود گفت جملهء « وَ هَمَّ بِها » جواب لو لا است زيرا جواب « لو لا » مقدم بر آن نمىشود . 2 - آنكه بگوئيم در كلام تقديم و تأخيرى واقع شده و تقدير آيه چنين بوده است : « و لقد همت به و لو لا ان رأى برهان ربه لهمّ بها » يعنى زليخا قصد او را كرد و يوسف نيز اگر برهان پروردگار خويش را نديده بود قصد او را ميكرد و چون آن را ديد قصد او را نكرد ، چنانچه در گفتار ديگر خداى تعالى كه دربارهء موسى ميفرمايد چنين است « إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْ لا أَنْ رَبَطْنا عَلى قَلْبِها » « 4 » و اين قولى است كه از أبى مسلم نقل شده و نزديك به همان معناى اول است . 3 - آنكه معناى « هَمَّ بِها » يعنى روى طبع بشرى يوسف ميل به دو كرد و او را خواست و ممكن است بر سبيل مجاز « همّ » را به ميل و خواستهء طبيعى معنى كرد ، و