« وَ لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ »
ولى پيوسته اختلاف دارند ، مجاهد و قتاده و عطا و اعمش گفتهاند : يعنى اختلاف در اديان و مذاهب دارند ، گروهى يهودى و دستهاى نصرانى و جمعى مجوسى و همچنين . . . و در روايتى از حسن نقل شده كه گفته است : يعنى در رزق و روزى و احوال مختلف هستند ، و ابو مسلم گفته : يعنى در كفر از يكديگر پيروى كردند و بدون تدبر و انديشه از گذشتگان خود تقليد نمودند . وى گويد :
« اختلف بعضهم بعضاً » با « خلف » در مثال مزبور بيك معنا است ، چنانچه « قتل » و « اقتتل » در همين مثال از نظر معنى مساوى است .
« إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ »
مگر آن دسته از مردم با ايمانى كه خدا بدانها رحم كرده كه آنها اختلاف نمىكنند و بر حق اجتماع نمايند . يعنى مردم پيوسته بباطل اختلاف كنند مگر آن كسانى كه خدا با انجام لطف در مورد ايشان بدانها رحم كرده و در اثر همان لطف ايمان آورده و مستحق ثواب گردند .
« وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ »
در معناى اين جمله اختلاف شده ، ابن عباس و مجاهد و ضحاك و قتاده گفتهاند : يعنى براى رحمت ايشان را آفريد ، و نزد ما نيز همين معنا صحيح است ، و اشكالى كه بر اين قول شده اين است كه گفتهاند : روى اين معنى بايستى « و لتلك خلقهم » ميفرمود ، زيرا « رحمت » مؤنث است ؟ ولى اين اشكال بىمورد است زيرا « رحمت » مؤنث حقيقى نيست و معناى آن تفضل و انعام مىباشد ، چنانچه خداى سبحان در جاى ديگر نيز فرموده
« هذا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي »
« 1 » و يا فرموده :
« إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ »
« 2 » و نظير آن در اشعار شعراى عرب زياد است . و حسن و عطا و مالك گفتهاند : معناى آيه اين است كه « براى اختلاف آنها را آفريد » و روى اين معنى بايد « لام » ( در و لذلك ) لام عاقبت باشد ، يعنى خداى تعالى آنها را آفريد و ميدانست كه سر انجام كارشان باختلاف ميكشد چنانچه در آن آيه ديگر كه فرموده
« وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ . . . »
« 3 » لام به همين معنا است .
و نمىتوانيم لام را براى غرض بگيريم زيرا معناى آيه اين مىشود كه خداوند مردم را
هامش
( 1 ) - سورهء كهف آيهء 98 .
( 2 ) سورهء اعراف آيهء 56 .
( 3 ) - سوره اعراف آيهء 159 .