« انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ » يعنى براى جهاد با مشركان بيرون شويد . و بگفتهء حسن و مجاهد منظور در اينجا غزوهء تبوك است . « اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ » يعنى سنگينى ميكنيد و بماندن روى زمينى كه بر آن قرار داريد متمايل ميشويد ، جبائى گفته : اين كندى كردن ( در خروج براى جنگ ) مخصوص بدستهاى از مؤمنان بود چون تمامى آنها از رفتن جهاد سنگينى نميكردند . و باصطلاح اين كلام عامى است كه خاص از آن اراده شده . « أَ رَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ » اين استفهام انكارى است ، و معنايش آن است كه آيا زندگى دنياى ناپايدار را بر زندگى آخرت پايدار و نعمت جاويدان ترجيح دادهايد ؟ « فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ » يعنى بهرههاى دنيا و فوائد آن در برابر بهرههاى آخرت جز اندكى نيست ، زيرا اين دنيا ناپايدار است و آنجا سرايى است پايدار و جاويدان ، و بدنبال اين كلام خداى تعالى تهديد فرموده كه گويد : « إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً » يعنى اگر براى جهادى كه پيامبر ، شما را بدان دعوت كرده بيرون نرويد و تقاعد ورزيد ، خداوند شما را به عذاب دردناك الم انگيزى در آخرت عذاب خواهد كرد ، و برخى گفتهاند : به عذاب دردناكى در دنيا عذاب خواهد كرد . « وَ يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ » و بجاى شما مردم ديگرى را كه در جهاد تخلف نكنند خواهد آورد ، سعيد بن جبير گفته : منظور از آنها مردم فارس هستند ، و ابو روق گفته : منظور اهل يمن ميباشند ، و جبائى گفته : منظور مردمانى هستند كه پس از اين آيه مسلمان شدند . « وَ لا تَضُرُّوهُ شَيْئاً » حسن و ابو على گفتهاند : يعنى و با اين تقاعد و تخلف از جهاد به خدا زيانى نزنيد چون خداوند غنىّ بالذات است و به چيزى نياز ندارد . و برخى گفتهاند : مرجع ضمير رسول خدا - صلى اللَّه عليه و آله - است يعنى به پيغمبر زيانى نرسانيد زيرا خدا او را از همهء مردم محافظت كرده و بوسيلهء فرشتگان يا مردم
ترجمه تفسير مجمع البيان (فارسى)ج ١١ — صفحة 93
مساهمون: الشيخ الطبرسي
ص٩٣