« يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ . . . » خداوند بپاداش ايمانشان ببهشتى هدايتشان كند كه « تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ » يعنى از پيش روى آنها نهرها جارى است ، و آنها از بلندى آن نهرها را مىنگرند ، و منظور از « تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ » همين است ، چنانچه در آيهء ديگر در « داستان مريم » ميفرمايد : « قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا » « 1 » و روشن است كه منظور آن نيست كه مريم روى جوى آب نشسته بود و آب در آن جوى روان بود ، بلكه منظور اين است كه آب از پيش رويش ميگذشت . و جبائى گفته : يعنى از زير درختان و باغهاشان نهرها جارى است . « دَعْواهُمْ فِيها سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ » دعاى مؤمنان و ذكرشان در بهشت اين است كه ميگويند : « سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ » و البته اين جمله را هم نه بعنوان عبادت و وظيفه ميگويند زيرا در آنجا تكليفى نيست بلكه براى آنكه از تسبيح پروردگار لذت مىبرند . و ابن جريج گفته : هر گاه پرندهاى در هوا بر بهشتيان ميگذرد و آنها به آن پرنده ميل ميكنند اين جمله را ميگويند ، آن پرنده بريان شده در جلوى رويشان حاضر مىشود ، و چون مطابق ميلشان از آن خوردند دوباره ميگويند « الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ » در اينوقت پرنده زنده شده و به هوا پرواز مىكند . و بدين ترتيب در همه كارها افتتاح و آغاز سخنشان تسبيح است و پايان آن حمد و ستايش خداوند ، و در نتيجه تسبيح براى بهشتيان بجاى « بسم اللَّه » مىباشد . « وَ تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ » يعنى تحيتى كه از خداى سبحان براى آنها ميرسد سلام است ، و برخى گويند : يعنى تحيت خودشان به يكديگر يا تحيت فرشتگان به آنها سلام است كه ميگويند « سلام عليك » يعنى از آفات و بلياتى كه دوزخيان بدانها مبتلا گشتهاند شما سالم مانديد . « وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ » معناى آن را گفتيم ، و البته منظور اين نيست كه آخرين سخن آنها اين است كه سخن ديگرى نميگويند بلكه منظور اين است كه پايان سخنشان را اين جمله را قرار ميدهند كه ميگويند : « الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ » .
ترجمه تفسير مجمع البيان (فارسى)ج ۱۱ — صفحه 263
پدیدآورندگان: الشيخ الطبرسي
ص۲۶۳
پاورقی
( 1 ) - سورهء مريم آيهء 24 .