الف . امام رضا عليه السلام فرمود : « دوست هر مردى عقل اوست و دشمن او جهلش . » « 1 »
چه زيباست اين كلام حكيمانه ! پس عقل بزرگترين دوست انسان است كه او را حمايت و حفظ مىكند و از محنتهاى دنيا و خطراتش نجات مىدهد ، و دشمن بزرگ انسان جهل است كه او را در اين دنيا به پرتگاه حيرت مىافكند .
ب . ابو هاشم جعفرى روايت كرده است كه نزد حضرت رضا عليه السلام بوديم و راجع به عقل و ادب مذاكره مىكرديم ، پس حضرت فرمود : « اى ابا هاشم ، عقل موهبت خداست و ادب با رنج و سختى به دست آيد ، پس كسى كه در كسب ادب زحمت كشد آن را به دست آورد و كسى كه در كسب عقل رنج برد بر نادانى خويش بيفزايد . » « 2 »
اما ادب ، امرى مكتسب است و به اندازهء تحصيل ، انسان بر آن دست مىيابد . و اما عقل ، صبر و بخششى از جانب خداست و ممكن نيست انسان آن را كسب كند .
ج . حسن بن جهم روايت كرده است كه نزد ابى الحسن الرضا عليه السلام صحبت از عقل شد ، حضرت فرمود : « ديندارى كه عقل ندارد اعتنايى به او نيست . »
گفتم : فدايت شوم ، به عقيدهء ما ضررى ندارد آن مردمى كه به اين امور موصوف هستند . آيا آنها عقل ندارند ؟
پس امام فرمود : « اينها از آن كسانى نيستند كه مورد خطاب خدا قرار گرفتند . خدا عقل را خلق كرد ، به او گفت : جلو بيا ، او رو آورد و سپس گفت :
برو ، و او رفت . پس گفت : به عزّت و جلال خودم قسم هيچ چيزى را به خوبى تو خلق نكردم يا چيزى از تو محبوبتر نيست . به وسيلهء تو پاداش مىدهم و
هامش
( 1 ) اصول كافى ، ج 1 ، ص 11 .
( 2 ) همان مأخذ ، ص 23 .