« ثُمَّ قَضى أَجَلًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَه » 2 - طبرى : بعضى گفتهاند مقصود از اجل اوّل هنگام مرگ است و اجل دوّم مدّت ميان مرگ و زندگى دوباره است ، و از ابن عبّاس نقل شده است : اجل اوّل حالت خواب است كه انسان مانند مرده است ، و اجل دوّم هنگام مرگ است .
مجمع : سعيد بن جبير و مجاهد گفتهاند : اجل اوّل بمعنى مدّت زندگى در اين عالم است ، و اجل دوّم مدّت هميشگى عالم ديگر است و اين مدّت براى آن توصيف شده است به « مُسَمًّى عِنْدَه » چون در لوح محفوظ معيّن است كه آن مدت حكومت خداوند است « 1 » و كسى را به آن دسترس نيست ، ابو مسلم گفته است : يعنى عمر گذشتگان و مدّت عمر آيندگان كه نزد خدا معيّن است .
« ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ » 2 مجمع : يعنى با اينكه مىبينيد شما را خدا از خاك آفريده است و به أحوالى دگرگونتان مىكند تا دم مرگ باز شكّ در قيامت و بازگشت خود مىكنيد .
مثنوى در دفتر چهارم دنباله ى حكايت بلقيس شعرى دارد مناسب اينجمله
خاك را و نطفه را و مضغه را
پيش چشم ما همى دارد خدا
كز كجا آوردمت اى بد نيت
كه از آن آيد همى خفرنجيت « 2 »
تو بدان عاشق بدى در دور آن
منكر اين فضل بودى آن زمان
حجت انكار شد انشار تو « 3 »
از دوا بدتر شد اين بيمار تو
خاك را تصوير اين كار از كجا
نطفه را خصمى و انكار از كجا
چون در آندم بىدل و بىسربدى
فكرت و انكار را منكر بدى
از جمادى چون كه انكارت برست
هم از اين انكار حشرت شد درست
پس مثال تو چو آن حلقه ز نيست
كز درونش خواجه گويد خواجه نيست
حلقه زن زين « نيست » دريابد كه هست
پس ز حلقه بر ندارد هيچ دست
پس هم انكارت مبين مىكند
كز جماد او حشر صد فن مىكند
هامش
( 1 ) يعنى وقتى كه در آنوقت قضاء الهى بوجود آن تعلق گرفته است .
( 2 ) يعنى سنگينى و گرانى .
( 3 ) حشر و نشر تو .