بنابراين ، امام ، مردم را بخاطر آنچه مىگفتند ، مورد بازخواست قرار نمىداد بلكه آنان را به حال خودشان با آزادى بيان و انديشه رها كرد و نظارتى بر آنها قرار نداد تا ميان آنان و آزاديهايشان جدايى بيندازد .
( 1 )
2 - آزادى انتقاد
از مظاهر آزادى سياسى كه امام به مردم داد ، آزادى انتقاد از حكومت بود و اينكه انتقاد كنندگان مورد تعدى و آزار قرار نمىگرفتند .
مورخان مىگويند : آن حضرت در نماز ، مشغول قرائت بود و جمعى از اصحابش پشت سر او بودند ، پس يكى از آنها در مخالفت با قرائت آن حضرت چنين خواند : « ان الحكم إلّا للّه يقضى الحق و هو خير الفاصلين » .
« همانا حكم از آن خداوند است كه به حق قضاوت مىكند و او بهترين جدا كنندگان است » .
امام ، خلاف آن را به وى پاسخ داد :
فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ
« 1 » .
« پس شكيبا باش كه وعدهء خداوند حق است و افراد ناباور تو را سبكسر نسازند » « 2 » .
( 2 ) و نسبت به وى ، هيچ اقدامى به عمل نياورد بلكه او را مورد عفو قرار داد و او را رها ساخت ، زيرا آن حضرت براى مردم ، آزادى گستردهاى را عقيده داشت و چيزى بر كسى تحميل نكرد و هيچكس را مجبور به اطاعت نكرد
هامش
( 1 ) روم / 60 .
( 2 ) شرح نهج البلاغه 3 / 73 .