درست نيست و تمايز ميان آنها تنها از طريق ابتلاء در آزمايشگاه زندگى است و اين هم مقتضاى حكمت خداوندى است .
اين حكيم همين معنا را در تفسير معروفش به نام « بيان السعادة » در برابر آيهء :
وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ . . .
« 1 » چنين آورده است : « هرگاه خداوند بخواهد از بندهاى خيرى يا شرّى ظاهر شود ، وى را به چيزى از غيب مىآزمايد ؛ يعنى وى را آگاه مىسازد از پس ديدار چيزى ؛ كه نخست به آن گمان پيدا مىكند و مشتاق آن مىشود و ذهن او پيرامون آن به فعّاليت مىپردازد و از حركت به سوى نيازهاى خويش آرام مىگيرد تا جايى كه گمانش به علم بدل مىشود . . . . » علّامه طباطبايى دربارهء همين آيه و در پيرامون همين معنايى كه سلطان محمّد بدان رسيده است ، مىگويد : « ابتلا و بلا به يك معنايند . ابتليت و بلوته يعنى امتحنته و اختبرته ؛ يعنى آنگاه كه كارى را به او ارائه نمودم يا وى را در حادثهاى افكندم و او را آزمودم ، صفات پنهان نفسانى در او - مانند : اطاعت ، شجاعت ، بخشش ، عفّت ، علم و وفا - به منصّهء ظهور رسيد .
لذا ابتلا تنها به عمل مىباشد و فعل است كه صفات پنهان آدمى به واسطهء آن به ظهور مىرسد نه سخنى كه قابل صدق و كذب است . خداوند فرمود :
إِنَّا بَلَوْناهُمْ كَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ
« 2 » ؛ و فرمود :
إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ
« 3 » .
بعد از اشاره به معناى اوّليّه ، راغب اصفهانى به بعضى از معانى مهم و ارزنده مىپردازد . مىگويد : آيهء :
هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ
، اين گونه قراءت شده است ؛ يعنى حقيقت عمل او را مىشناسيم . و از اين رو گفته شده است : ابتليت فلانا ، يعنى او را آزمودم .
و دهان را از آن جهت بلاء گفتهاند كه جسم را مىآزمايد . خداوند مىفرمايد :
وَ فِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ
« 4 » .
إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ
« 5 » . تكليف را به دلايل زير بلا ناميدهاند : 1 - همهء
هامش
( 1 ) - بقره ( 2 ) آيهء 124 : و چون ابراهيم را بيازمود .
( 2 ) - قلم ( 68 ) آيهء 17 : آنان را همان گونه كه باغداران را آزموديم مورد آزمايش قرار داديم .
( 3 ) - بقره ( 2 ) آيهء 249 : خدا شما را به وسيلهء رودخانهاى خواهد آزمود .
( 4 ) - بقره ( 2 ) آيهء 49 : و در آن ( بلاء ) آزمايش بزرگى از سوى پروردگارتان بود .
( 5 ) - صافات ( 37 ) آيهء 106 : بى گمان اين آزمونى آشكار است .