قبل از اين مطلب ، گويى كه در پى كشف معانى متنوّع پنهان در كاربردهاى اين كلمه است ، مىگويد : « فتنه مثل بلا به كار مىرود ؛ هر دو در امورى مثل سختى و آسايش كه انسان به آن گرفتار مىشود ، كاربرد دارند كه هر دو در سختى معناى گوياتر و بيشتر به كار مىروند .
خداوند دربارهء هر دو فرموده است :
وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً
« 1 » و دربارهء سختى فرموده است :
إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ
« 2 » ؛
وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ
؛
وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ
« 3 » .
ابن سلّام تلاش كرده است تا وجوه متعدد معناى « فتنه » را بررسى كند كه آن را در يازده وجه در كتاب التصاريف به شرح زير ذكر كرده است : 1 - فتنه يعنى شرك ، در آيهء
وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَ يَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ
« 4 » ؛ يعنى تا اين كه شرك باقى نماند . و يا آيهء
وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ
« 5 » ؛ يعنى شرك از جنگ در ماه حرام نزد خداوند گناهش بيشتر است . ديديم كه اين دو آيه به نظر راغب بلا و سختى بودند و اين اختلاف بر اهل بصيرت پوشيده نيست .
2 - فتنه به معناى كفر :
فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ
« 6 » ؛ يعنى كفر . گفته مىشود :
أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا
« 7 » ؛ يعنى در كفر . همچنين فرمود :
فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ
« 8 » . يعنى كفر . و
وَ لكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ
« 9 » ؛ يعنى كفرتم أنفسكم همچنين هر فتنه در باب منافقان و يهود .
3 - فتنه يعنى آزمايش :
الم . أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ
« 10 » ؛ يعنى
هامش
( 1 ) - انبياء ( 21 ) آيهء 35 : و شما را از راه آزمايش به بد و نيك ، خواهيم آزمود .
( 2 ) - بقره ( 2 ) آيهء 102 : ما وسيلهء آزمايش براى شما هستيم .
( 3 ) - همان ، آيهء 193 : با آنان بجنگيد تا ديگر فتنهاى نباشد .
( 4 ) - بقره ( 2 ) آيهء 193 : با آنان بجنگيد تا ديگر فتنهاى نباشد . و دين مخصوص خدا شود .
( 5 ) - همان ، آيهء 191 : فتنه [ شرك ] از قتل بدتر است .
( 6 ) - آل عمران ( 3 ) آيهء 7 : براى فتنهجويى و طلب تأويل آن به دلخواه خود ، از متشابه آن پيروى مىكنند .
( 7 ) - توبه ( 9 ) آيهء 49 : هشدار ! كه آنان خود به فتنه افتادهاند .
( 8 ) - نور ( 24 ) آيهء 63 : پس كسانى كه از فرمان او تمرّد مىكنند بترسند ، كه مبادا بلايى بديشان رسد .
( 9 ) - حديد ( 57 ) آيهء 14 : ولى شما خودتان را در بلا افكنديد .
( 10 ) - عنكبوت ( 29 ) آيهء 1 و 2 : آيا مردم پنداشتند كه تا گفتند ايمان آورديم ، رها مىشوند و مورد آزمايش قرار نمىگيرند .