كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ
« 1 » .
از بعضى روايت مىكند كه « چهره را محلّ رويش مو مثل چهرهء ميمون و خوك قرار مىدهيم ، و بيان اين مطلب اين آيه است :
مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَ غَضِبَ عَلَيْهِ وَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنازِيرَ
« 2 » ؛ يعنى آنها را به خاطر شباهت چهرهشان به چهرهء اين دو حيوان چنين تغيير مىدهد ، گويى از جنس آن دوست . نه اين كه حقيقتا به ميمون و خوك تبديل گردند . همچنين از شخصى ديگر روايت مىكند كه « چهره در اينجا استعاره و تمثيل است و معنا چنين است :
قبل از اين كه آنها را از راه ثواب ، به خاطر جزاى كفر و عناد گمراه سازيم : اين مثل آن است كه كسى بگويد : فلانى چهرهام را از حاجتم برگرداند ، و چهرهام را در برابر خواستهام تغيير داد . حقيقت اين نيست كه چهرهاى تغيير كند و يا دستى تغيير دهد ، بلكه مراد آن است كه وى را از خواستهاش محروم كرد و بين او و خواستهاش مانع شد .
شريف رضى بعد از اين به ارائهء دو معنا مىرسد و معتقد است كه آنها شايستهتر و بهترند و به خود نسبت مىدهد . معناى نخست كه مراد از آن ( يعنى وجوه ) بزرگان و رؤساى قومند . چنان كه گفته مىشود : « هولاء وجوه القوم » ؛ يعنى در بين آن قوم مورد اعتمادند و از بين همه آنها مورد توجّه . پس معنا چنين است : قبل از اين كه بزرگان و پيشوايان دينشان را هلاك سازيم و يا لعنت كنيم . . . هرچند كه به لفظ طمس ، كنايه از هلاك كردن آمده است ، اين امر اغراق در فصاحت و بلاغت است . و آيهء
فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها
؛ يعنى واژگون و هلاك مىسازيم . بر اين مطلب آيهء
أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً
« 3 » و آيهء
وَ نُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ
« 4 » دلالت دارد ، كه مراد واژگون شدن و غلتيدن در جادهء گمراهى و بازگشت از حق مىباشد . و لفظ « أعقاب » مجاز است ، نه اين كه به
هامش
( 1 ) - نساء ( 4 ) آيهء 47 : يا همچنان مر اصحاب سبت را لعنت كرديم ، آنان را [ نيز ] لعنت كنيم .
( 2 ) - مائده ( 5 ) آيهء 60 : همانان كه خدا لعنتشان كرده و بر آنان خشم گرفته و از آنان بوزينگان و خوكان پديد آورده .
( 3 ) - آل عمران ( 3 ) آيهء 144 : آيا اگر او بميرد يا كشته شود ، از عقيدهء خود برمىگرديد ؟ و هركس از عقيدهء خود بازگردد ، هيچ زيانى به خدا نمىرساند .
( 4 ) - انعام ( 6 ) آيهء 71 : و آيا پس از اين كه خدا ما را هدايت كرده از عقيده خود بازگرديم ؟