زمان و مكان باشد - چنان كه لفظ « قد » آن را بيان مىكند - آنگاه به تدريج به ماديات تنزّل مىيابد و غايب شدن اجزاى آن از هم به خاطر بسط يافتن آن در مكان . »
در اين شرح اشارهاى است به اين كه ، عالم غيب همان وجود حقيقى اصيلى است كه حضور و فاعليت دارد ؛ و عالم شهادت قائم به آن و متأثّر از آن است . اين همان مطلبى است كه ابو حيّان توحيدى در الامتاع و الموانسه و المقابسات به آن اشاره كرده است : « امور حسّى راهرو امور عقلىاند ، و آنچه كه در عالم شهادت است دالّ بر وجود آن در عالم غيب است ؛ و محسوس به معقول مرتبط است . »
علّامه طباطبايى در شرح آيهء
عالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ الْكَبِيرُ الْمُتَعالِ
« 1 » مىگويد : « يك شى ممكن است به نسبت شىء ديگر غيب باشد و نسبت به ديگرى شهادت . و اشياء از حدودى كه لازمهء آنهاست و از آنها جدا نمىگردد ، خالى نيستند . آن اشيايى كه در حد شىء وجود دارند و از آن خارج نيستند ، نسبت به آن شهادت هستند و براى درك آن مشهود ، و آنچه كه از حدّ شىء خارج و داخل آن نيستند ، به نسبت به آن غيب و براى درك آن مشهود نيستند . »
راغب مىگويد : « شهادت قولى است كه از علمى صادر مىشود كه به مشاهدهء بصيرت يا بصر حاصل مىگردد . » و آيهء
أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ
« 2 » ؛ يعنى مشاهدهء به چشم و سپس فرمود :
سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ
« 3 » ؛ به اين توجّه مىدهد كه شهادت از شهود مىباشد و آيهء
وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ
« 4 » ؛ يعنى تعلمون . و آيهء
ما أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ
« 5 » ؛ يعنى آنها را از كسانى كه به بصيرتشان به آفرينش آن آگاه باشند ، قرار ندادهاى . »
در لسان العرب و تاج العروس دربارهء آيهء
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَ الْمَلائِكَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ
« 6 » آمده
هامش
( 1 ) - رعد ( 13 ) آيهء 9 : دانندهء غيب و شهود و بزرگ بلند مرتبه است .
( 2 ) - زخرف ( 43 ) آيهء 19 : آيا در خلقت آنان حضور داشتند ؟
( 3 ) - همان ، آيهء 19 : گواهى ايشان به زودى نوشته مىشود .
( 4 ) - بقره ( 2 ) آيهء 84 : و خود گواهيد .
( 5 ) - كهف ( 18 ) آيهء 51 : ( من ) آنان را نه در آفرينش آسمانها به شهادت طلبيدم .
( 6 ) - آل عمران ( 3 ) آيهء 18 : خدا گواهى مىدهد كه جز او هيچ معبودى نيست ، و فرشتگان [ او ] و دانشوران [ نيز ] گواهى مىدهند .