پديد آورنده : ملا محمود ابن شيخ زين الدين محمد ، نويسنده و شاعر هندى قرن پانزدهم تا اوايل قرن شانزدهم ميلادى مىباشد .
تاريخ تأليف اثر : فرهنگ « تحفه السعاده » در سال 916 قمرى ( 11 - 1510 ميلادى ) جهت گرامى داشت سلطان اسكندر لودى ( 894 / 923 قمرى - 1489 / 1517 ميلادى ) در هند به نگارش درآمد .
فرهنگ « تحفه السعاده » شامل واژگان زبان فارسى در نظم مىباشد و تا حدى واژههاى عربى و تركى را نيز در بر دارد . اين فرهنگ شامل مقدمه ، 29 باب به ترتيب حروف الفباى فارسى مىباشد . هر باب شامل دو فصل ( 1 . مفردات و واژگان تك جزئى ؛ 2 . اصطلاحات و مركبات ) مىباشد . هر يك از اين دو بخش نيز به ترتيب حروف الفبا آمدهاند .
نويسنده در مقدمه كتاب عناوين نوزده كتاب مرجع مورد استفاده خود را ذكر مىكند كه در حال حاضر بسيارى از آنها ديگر در دسترس نيستند . در ميان فهرست كتابهاى مرجع اين فرهنگ مىتوان به « دستور الفضلاء » ، « فرهنگ ضمير » ، « عجايب » ، « فرهنگ حسينى » ، « دستور الافاضل » نام برد . منبع اصلى اين لغتنامه « فرهنگ فخر كاووس » مىباشد كه تا به امروز به دست ما نرسيده است . از جمله ديگر منابع مرجع اين اثر ، فرهنگ « اداهء الفضلاء » و « فرهنگ ابراهيمى » مىباشد . « فرهنگ سرورى » ، « دستور الغات » ، « خلاصه » ، « نصيب الولدان » از جمله منابع مرجع واژگان عربى اين كتاب مىباشد . فرهنگ « تحفه السعاده » نيز مرجعى براى فرهنگ نامههاى « فرهنگ جهانگيرى » ، « مجمع الفرس » ، « مدار الافاضل » بوده است . تعداد نسخهء خطى فرهنگ تحفه السعاده بسيار اندك مىباشد . علاوه بر اين نسخه موجود در اتحاد جماهير شوروى سابق تنها چهار نسخه خطى ديگر از اين كتاب وجود دارد .
آغاز نسخه : « اما بعد چون التفات مهوشان معاصر از دافر و قاصر و از ملوك و صاحب سلوك و از امير و وزير بر فصاحت نظم فصحا و بر بلاغت نثر بلغا به زبان درى اهتمام بود » .
در اين نسخه صفحات نخستين مقدمه آن از بين رفته است ، ظاهراٌ اولين سطور آن به ستايش سلطان اسكندر لودى مىپردازد . اما متن اين نسخه كامل است و شامل 14100 واژه مىباشد . نويسنده دراين اثراز اشعار شاعرانى چون فردوسى ، انورى ، ظهير فاريابى ، خاقانى ، نظامى ، سعدى ، حاج سلمانى ، حافظ ، ابو على سينا به عنوان شاهد مثالهاى شعرى استفاده نموده است . در فرهنگ « تحفه السعاده » كلمات تفسيرى با نشانهاى اصوات كوتاه ذكر گرديده است .
تاريخ كتابت : قرن هفدهم ميلادى .
مكان كتابت : آسياى مركزى .
نام كاتب : ذكر نشده .
اطلاعات حاشيه و پشت نسخهاى : در حاشيه بعضى از صفحات يادداشتهايى از ديگر افراد نوشته شده است . در صفحه « 04 » به زبان فارسى چنين آمده است : « تحفه السعاده از ملا ذاكر خريدارى گرديده است » . در صفحه « 540 » به زبان فارسى چنين آمده است : « اين كتاب متعلق به ملا قليب ابن ملا نازك خان مىباشد » . همچنين در برخى صفحات مهر بيضى مهمور به نام « محمد ناصر الدين ابن محمد يادگار ديوان بيگى » آمده است .
سابقه نسخه : اين نسخه توسط آ . ل . كون در سال 1890 ميلادى از منطقه آسياى مركزى به انستيتو شرقشناسى سنپترزبورگ وارد شده است .
اندازه صفحه : 6 . 28 * 17 سانتيمتر ؛ تعداد برگ : 1 + 540 + 4 برگ ، اين نسخه به زبان شرقى صفحه گذارى شده است ؛ تعداد سطر : 15 ؛ اندازه متن : 17 * 5 . 9 سانتيمتر .
نوع كاغذ : كاغذ شرقى ، ضخيم ، رنگ كرمى ، برخى صفحات آهار مهره ؛
نوع جوهر : متن كتاب با جوهر سياه ، لغات تفسيريبا جوهر قرمز ( شنگرف ) ، عناوين فصلها و بخشها درشت تر نوشته شده است ،
نوع خط : نستعليق درشت زيبا ، از صفحه 439 تا انتها با قلم باريك تر نوشته شده است ؛
نوع جلد : صحافى شرقى ، تيماج ( چرم بُز ) قرمز ؛ برخى لغات نسخه اصلاح گرديده و صفحات ابتدا و انتهاى نسخه آسيب ديده است .
اطلاعات تكميلى فهرست نگاران :
اولين شرح نسخه :
Mel . As . , * , p . 275 , . NO 39 .
فهرست نمونههاى ديگر نسخه :
Rieu , II . P . 493 ; Eth , I . O . NO , . 2458 ; Blochet . II . . 979 ; NO Beeston , III , NO . 2766 .
اطلاعات بيشتر :
Blochmann , p . 4 ; Salemann , Bericht , NO . 38 ; Lagarde , NO . 11 , Kaiipahob , 98
افزودگىهاى ناظران ترجمه :
آغاز : « اما بعد چون التفات مهوشان معاصر از وافر و قاصر و از ملوك صاحب سلوك و از امير و وزير بر فصاحت نظم فصحا و بر بلاغت نثر بلغا به زبان درى اهتمام بود » .