عذاب عقلانى نيست ، بلكه امرى نابخردانه است و اين امرى واضح است .
جواب اين شبهه اين است كه مسئله عذاب و عقاب با اعمال مباينت ندارد ، بلكه نسبت ميان انها ، ظهور و بطون ، و شهادت و غيب است . بهطور خلاصه ، جزا عبارت است از ظهور اعمال در ملكوت خود . اين است كه خداوند متعال فرموده است :
فَالْيَوْمَ لا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَ لا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
« 1 »
در جاى ديگر هم فرموده است :
يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَ بَيْنَهُ أَمَداً بَعِيداً
« 2 »
در آيه ديگرى هم فرموده است :
فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ
« 3 »
در آيه ديگرى نيز بيان كرده است :
وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً
« 4 »
زيرا بديهى است كه عمل برحسب عالم شهادت ، صورتى دارد و برحسب عالم غيب ، صورت ديگرى . صورت ظاهر ان براى عالم شهادت است و صورت باطن ان براى عالم غيب . دليل اين امر نيز اين فرموده خداوند متعال است كه :
الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً
« 5 »
بنابراين خوردن مال مردم يا يتيمان ( از روى ظلم و ستم ) در اين عالم به صورت رضايت طبع از طريق قوه بينايى ، چشايى ، شنوايى ، بساوايى و بويايى نمود پيدا مىكند . البته نمود ديگرى نيز دارد كه عبارت است از خشم و غضب غيبى حق كه تنها در عالم غيب نمايان مىشود . اين است كه خداوند متعال
هامش
( 1 ) . يس ( 36 ) : 54 .
( 2 ) . آل عمران ( 3 ) : 30 .
( 3 ) . زلزله ( 99 ) : 8 .
( 4 ) . الكهف ( 18 ) : 49 .
( 5 ) . النساء ( 4 ) : 10 .