پناه بگيريم تا مبادا نظر ما به خودمان و ديگران ، نظر استقلالى شيطان شود ، بلكه بايد نظر الى عقلانى باشد . ازاينرو براى پناه گرفتن از شيطان مىگوييم :
اعوذ باللّه ن الشيطان الرجيم
و براى مقام دوم ( داشتن نظر الى عقلانى ) مىگوييم :
بسم اللّه الرحمن الرحيم
بهطور خلاصه ، از آنجا كه همه چيز در نظر آدم ( ع ) ، اسماى حق ، آيات وى ، و آينههاى جمال و جلال وى هستند ، آدم ( ع ) بما هو آدم ، فانى در حق است ؛ همانند فناى آينه در صورت مرتسمه در ان ، فناى حاكى در محكى ، و فناى آيه در ذى الآيه . ازاينرو سجده براى آدم ( ع ) ، سجده در برابر حق است ، نه سجده در برابر آدم به عنوان آدم .
وجه سوم [ شيطان از روى تدليس اظهار توحيد عبادى نمود ]
شيطان لعين ، هرچند از روى تدليس ، به بهانه احتراز از شرك در عبادت ، اظهار توحيد عبادى نمود ، بااينحال با اين كار شرك اعظم را نمايان ساخت ؛ و ان تعدد وجود در قبال وجود حق بود . بهطورىكه خودش و آدم ( ع ) را در قبال حق ديد .
قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا * الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً
« 1 »
شبهه چهارم [ پس از آنكه با امر تو مخالفت نمودم ، چرا مرا عذاب دادى ، درحالىكه اين كار نه به تو سودى مىرساند و نه باعث آرامش تو مىشود ؟ ]
پس از آنكه با امر تو مخالفت نمودم ، چرا مرا عذاب دادى ، درحالىكه اين كار نه به تو سودى مىرساند و نه باعث آرامش تو مىشود ؟ اين سخن ابليس ظاهرا از اين لحاظ درست است كه خداوند تمام است و هيچ حالت قابل انتظارى براى وى متصور نيست و از آنجايى كه وضعيت وى اينگونه است ،
هامش
( 1 ) . كهف ( 18 ) : 103 - 104 .