كه اظهار محبت و دلسوزى بهوسيله آن حاصل شود كه حد اقلّ آن بشاشت و خوشرويى در هنگام ملاقات ، و خوشحالى از ديدن و هديه دادن و برآوردن حاجت او است .
وَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ يَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ
« 1 » خشيت حالتى است كه از ادراك لذّت وصال محبوب و رنج فراق او يا قدرت و اختيار عذاب او حاصل مىشود ، به عبارت ديگر : خشيت حالتى است كه از ادراك صاحب جمال و قدرت حاصل مىشود .
به عبارت ديگر حالتى است مخلوط از خوف و رجا ، نه خوف خالص است و نه اميد محض ، و روى همين جهت خشيت را به ربّ و خوف را به سوء حساب تخصيص داد .
وَ الَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ
وجه ربّ عبارت از ملكوت ولىّ امر است و ابتغاء وجه عبارت از طلب باز شدن در قلب است تا ولىّ امر ظاهر گردد و براى او با ملكوتش متمثّل « 2 » شود ، و صبر كردن براى اين طلب اين است كه از ذكر قلبى خفى يا ذكر لسانى جلى روى برنگرداند ، و صبر كردن بر آن مستلزم اين است كه بىتابى نكند و به سوى پرتگاههاى سقوط خارج نشود .
وَ أَقامُوا الصَّلاةَ
نماز قالبى را اقامه نمايند و حدود و
پاورقی
( 1 ) يعنى چون مىترسند از دقّت و وارسى در حساب كه هيچگونه گناهشان آمرزيده شود در انجام وظايف مىكوشند . ( مترجمين )
( 2 ) در تفسير سوره حمد در جلد اول شرح مفصل آن ذكر شد .