نموده . [ 102 ] و چون اين حركت نيز تمام شود كلام و فكر و عزلت و سير و
هامش
[ 102 ] - بسيارى از بزرگان همانطور كه مصنّف ( ره ) فهميده است آيهء مباركه را اين طور تفسير كردهاند كه ذكر خدا از نماز اكبر است .
ولى اين مطلب به جهاتى قابل قبول نيست .
اول آنكه خود نماز ذكر است بلكه يكى از مصاديق اعظم ذكر است . چون ذكر يعنى ياد خدا ، و در تمام نماز چه افعال و چه اقوال ، روح و جان نماز همان حضور قلب است كه حقيقت ذكر است .
دوّم آنكه اين آيه يعنى آيهء 45 از سورهء عنكبوت : وَأَقِمِ الصَّلوةَ إنَّ الصَّلوةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّه اكْبَرُ 29 : 45 نمىگويد كه ذكر خدا از نماز اكبر است ، بلكه جملهء و لذكر اللَّه تعليل است براى جملهء سابق و مىخواهد بفرمايد نماز كه خودش ذكر است از هر فحشاء و منكرى باز مىدارد چون ذكر خدا اكبر است ، از هر چيزى كه انسان را از فحشا و منكر باز مىدارد نماز اكبر و اثرش بيشتر است .
و اگر جمله را تعليليّه نگيريم باز معنايش اين مىشود كه : نماز كه ذكر خداست از فحشاء و منكر اكبر است ، و ذكر خدا كه نماز است از هر لذّت و سرور غير مشروع بالاتر و برتر است .
سوّم آنكه از مذاق شرع و آورندهء همين آيه استفاده مىشود كه نماز از هر موضوعى و از هر عملى بالاتر است ، چون رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم فرموده است :
الصّلاة خير موضوع فمن شاء استقلّ و من شاء استكثر
و فرموده است : الصّلاة ميزان من و فّى استوفى
و فرموده : الصّلاة عمود الدّين
و فرموده است : انّما مثل الصّلاة كمثل عمود الفسطاط
و فرموده : أوّل ما يسأل العبد عنه الصّلاة
و فرموده : الصّلاة قربان كلّ تقىّ .
و از همه صريحتر در « كافى » ج 3 ص 264 روايت كرده است از معاوية بن وهب قال :
سألت أبا عبد اللَّه عليه السّلام عن أفضل ما يتقرّب العباد إلى ربّهم و أحبّ ذلك إلى اللَّه عزّ و جلّ ما هو ؟ فقال : ما أعلم شيئا بعد المعرفة أفضل من هذه الصّلاة ، ألا ترى أنّ العبد الصّالح عيسى بن مريم قال : و أوصانى بالصّلاة و الزّكاة ما دمت حيّا .