فرق بين كتاب و كلام
تفاوت بين كتاب و كلام نسبت به آنچه كه از مبادى عاليه صادر شده است صرفا امرى اعتبارى است . زيرا فيض مقدّس « 1 » به اعتبار ظهور صفات و اسماء و آنچه لازمهء اسماء است به وسيلهء آن فيض كه مسمّى به فعل حق تعالى ، اضافهء اشراقيّه و نفس الرّحمن و مشيّت است . هرگاه نسبتش با حقّ اوّل در نظر گرفته شود و قيام آن به وسيلهء حقّ اوّل ، مانند ، قيام فعل به فاعل لحاظ گردد در آن صورت كلام خدا ناميده مىشود و براى خدا نيز متكلّم بودن مىشود .
هامش
( 1 ) فيض را دو گونه گفتهاند : الف - فيض اقدس ، ب - فيض مقدّس : فيض اقدس ناشى از اصل لطف و رحمت رحمانى و رحيمى حضرت حقّ است . حق را مبدأ فيّاض گويند كه على الدوام بر موجودات افاضه مىكند و به واسطهء فيض تجلّى رحمانى اشياء بطور مستمرّ و آنا فآنا از مقتضاى امكانيت ذاتى از مرتبهاى به مرتبهاى برتر ، هست پيدا مىكنند . و چنان اين خلع و ليس از مرتبهء فروتر به مرتبهء برتر به علّت استمرار و تجدّد فيض رحمانى سريع است كه رفتن صورت قبلى و آمدن صورت بعدى احساس و ادراك نمىشود و در واقع آمدنش عين رفتن و بر عكس مىباشد . بقول مولانا جلال الدين :هر نفس نو مىشود دنيا و ما * بىخبر از نو شدن اندر بقاعمر همچون جوى نونو مىرسد * مستمرّى مىنمايد در جسدفيض مقدّس : عبارت است از تجلّى بحسب اوّليت ذات و باطنيّت آن . كه در آن به صورت فيض از ذات دائما به اسماء و صفات و اعيان ثابته ، و اصل مىشود كه فيض مقدّس است ، و پس از آن ، فيض در اسماء و اعيان به اعيان خارجيه كه قابليت و استعداد پذيرش تجلّى فيض را دارند مىرسد و موجب حركت جوهريّة كماليّه و خلع و لبس مدام آن مىشود كه همان مقام مقام انسان كامل است .