ترجمه خطبه 87
( برخى از شارحان گفتند كه اين خطبه در شهر كوفه ايراد شد )
1 معرّفى بهترين بنده خدا ( الگوى انسان كامل )
اى بندگان خدا ! همانا بهترين و محبوبترين بنده نزد خدا ، بندهاى است كه خدا او را در پيكار با نفس يارى داده است ، آن كس كه جامعه زيرين او اندوه ، و لباس رويين او ترس از خداست ، چراغ هدايت در قلبش روشن شده و وسائل لازم براى روزى او فراهم آمده و دورىها و دشوارىها را بر خود نزديك و آسان ساخته است .
حقايق دنيا را با چشم دل نگريسته ، همواره به ياد خدا بوده و اعمال نيكو ، فراوان انجام داده است . از چشمهء گواراى حق سيراب گشته ، چشمهاى كه به آسانى به آن رسيد و از آن نوشيده سيراب گرديد .
راه هموار و راست قدم برداشته ، پيراهن شهوات را از تن بيرون كرده ، و جز يك غم ، از تمام غمها خود را مىرهاند ، و از صف كور دلان و مشاركت با هواپرستان خارج شد ، كليد باز كنندهء درهاى هدايت شد و قفل درهاى گمراهى و خوارى گرديد . راه هدايت را با روشن دلى ديد ، و از همان راه رفت ، و نشانههاى آن را شناخت و از امواج سركش شهوات گذشت . به استوارترين دستاويزها و محكمترين طنابها چنگ انداخت ، چنان به يقين و حقيقت رسيد كه گويى نور خورشيد بر او تابيد ، در برابر خداوند خود را به گونهاى تسليم كرد كه هر فرمان او را انجام مىدهد و هر فرعى را به اصلش باز مىگرداند . چراغ تاريكىها ، و روشنى بخش تيرگىها ، كليد درهاى بسته و بر طرف كنندهء دشوارىها ، و راهنماى گمراهان در بيابانهاى سرگردانى است .
سخن مىگويد ، خوب مىفهماند ، سكوت كرده به سلامت مىگذرد ، براى خدا اعمال خويش را خالص كرده آن چنان كه خدا پذيرفته است ، از گنجينههاى آيين خدا و اركان زمين است .
خود را به عدالت واداشته و آغاز عدالت او آن كه هواى نفس را از دل بيرون رانده است ، حق را مىشناساند و به آن عمل مىكند . كار خيرى نيست مگر كه به آن قيام مىكند ، و در هيچ جا گمان خيرى نبرده جز آن كه به سوى آن شتافته .
اختيار خود را به قرآن سپرده ، و قرآن را راهبر و پيشواى خود قرار داده است ، هر جا كه قرآن بار اندازد فرود آيد ، و هر جا كه قرآن جاى گيرد مسكن گزيند .
2 وصف زشتترين انسان « عالم نمايان »
و ديگرى كه او را دانشمند نامند امّا از دانش بىبهره است ، يك دسته از نادانىها را از جمعى نادان فرا گرفته ، و مطالب گمراه كننده را از گمراهان آموخته ، و به هم بافته ، و دامهايى از طنابهاى غرور و گفتههاى دروغين بر سر راه مردم افكنده ، قرآن را بر اميال و خواستههاى خود تطبيق مىدهد ، و حق را به هوسهاى خود تفسير مىكند .