پس از آن كه حجت بر او متوجّه شد ، يكى گفت ( 1 ) : بنگر كه اين مسكينه چگونه مىگريد [ 6 - پ ] همانا مظلومه است ، شريح گفت : برادران يوسف ظالم بودند و با ظلم مىگريستند و اين آيت بخواند . و شاعر در اين معنى گويد ( 2 ) :
أغرك من شيخ بكاء ( 3 ) و مملقة
أم اللَّحية البيضاء للنّتف مطلقة
فانّ بنى يعقوب جاؤا أباهم
عشاء و هم يبكون زورا و مخرقة
آنگه آن پيرهن ( 4 ) خونالود عرضه كردند و گفتند ( 5 ) : اينك پيرهن ( 6 ) او خون آلود است .
و ذلك قوله : * ( وَجاؤُ عَلى قَمِيصِه بِدَمٍ كَذِبٍ ) * ، اى مكذوب فيه ، و آوردند ( 7 ) بر پيرهن ( 8 ) او خونى دروغ ( 9 ) . اگر گويند « دروغ » صفت قول باشد و در خبر شود چون مخبر او بر خلاف خبر باشد ، چگونه در خون استعمال فرمود ؟ جواب گوييم كه : مراد به « كذب » مكذوب فيه است لفظ مصدر است و معنى مفعول ( 10 ) ، كقولهم : رجل رضا ، اى مرضى ، و ماء سكب ، و شراب صبّ ، اى مسكوب و مصبوب ، و به معنى فاعل نيز استعمال كنند چنان كه : ماء غور و رجل صوم و فطر ، و بر عكس اين مفعول گويند و مراد ايشان مصدر ، يقولون : ما له معقول ، أى عقل ، و ماله على هذا الأمر مجلود ، اى جلد ، قال الشاعر :
حتّى إذا لم يتركوا لعظامه ( 11 )
لحما و لا لفؤاده معقولا
و قال آخر :
قد و الَّذي ( 12 ) سمك السّماء بقدره ( 13 )
بلغ العزاء و أدرك المجلود
هامش
( 1 ) . آو ، بم ، آب كه .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : گفته .
( 3 ) . بم ، آج : يكاف .
( 4 ) . آو ، آب ، آز : پيراهن ، بم : پراهن .
( 5 ) . آو ، بم : گفتن .
( 6 ) . آو ، بم : پراهن .
( 7 ) . آو ، بم : آوردن .
( 8 ) . آو ، بم : پرهن .
( 9 ) . آب ، آز : خونين به دروغ ، آج ، لب : به خون دروغ .
( 10 ) . اساس به ، كه با توجه به معنى و نسخه بدلها زائد مىنمود .
( 11 ) . يتركوا العظامه ، با توجّه به معنى به قياس قم و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 12 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : قدر الَّذى .
( 13 ) . آج ، لب : بقدرته : آو ، بم : بقدرة .