روز بر او ( 1 ) مىگذرد همه خداى راست . بعضى ( 2 ) اهل معانى گفتند كه مراد آن است كه : و له ما سكن و تحرّك فى اللَّيل و النّهار ، هر چه در حيّز وجود است از ساكن و متحرّك همه او راست . آنگه ذكر متحرّك بيفگند لدلالة الكلام عليه ، چنان كه دگر ( 3 ) جا گفت : سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ ( 4 ) ، و مراد آن است كه تقيكم الحرّ و البرد ، و لكن اكتفا كرد ( 5 ) به ذكر يكى از ديگر * ( وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ) * ، أى السّميع لأقوالهم العليم باحوالهم ، او گفتار ايشان مىشنود و احوال ايشان مىداند . كلبيّ گفت سميع است به مقالهء ( 6 ) ناسزاى قريش كه در حقّ او مىگويند عليم است به صلاح در تبقيهء ايشان و روزى دادن ( 7 ) ايشان .
* ( قُلْ أَ غَيْرَ اللَّه أَتَّخِذُ وَلِيًّا ) * ، كلبي گفت : سبب نزول ( 8 ) آيت و آن كه پيش از اين است آن بود كه كفّار قريش گفتند : يا محمّد ، ما مىدانيم كه تو را درويشى و حاجت بر اين ( 9 ) داشته است تو از اين گفتن امساك كن كه ما مالهاى [ خود ] ( 10 ) با تو مقاسمت كنيم ، اندى ( 11 ) كه تو خدايان ما را بخوانى يا ( 12 ) بپرستى ، خداى تعالى اين آيتها فرستاد كه رسول مرا به مال مىفريبى ( 13 ) و هر چه شب و روز بر او ( 14 ) مىگذرد ( 15 ) مراست و او را با عبادت جز من مىخوانى ( 16 ) بگو اى محمّد كه من خداى را بپرستم ( 17 ) يا جز او يارى و خداوندگارى گيرم ( 18 ) ؟ پس از آن كه بدانستهام كه او آفرينندهء آسمانها و زمينهاست . و « فطر » ابتداى آفريدن باشد ، و فطر ، نيز شكافتن باشد ( 19 ) . إِذَا السَّماءُ
هامش
( 1 ) . مل مىگردد .
( 2 ) . اساس : يعنى ، با توجّه به مج ، وز تصحيح شد .
( 3 ) . مج ، وز ، مت ، لت : خدا .
( 4 ) . سورهء نحل ( 16 ) آيهء 81 .
( 5 ) . مج ، وز ، مت ، آف : كردند .
( 6 ) . وز : به مقابله .
( 7 ) . مل : روزى رسانيدشان .
( 8 ) . مج ، وز ، مت ، مل ، لت ، مر اين .
( 9 ) . مل : آن .
( 10 ) . اساس : ندارد ، با توجه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 11 ) . وز ، لب : امدى .
( 12 ) . مج ، وز ، مت : تا .
( 13 ) . آج ، لب ، مل ، آف ، مر : مىفريبيد .
( 14 ) . مج ، وز ، مت : بر آن .
( 15 ) . اساس : مىگرزد .
( 16 ) . آج ، لب ، آف ، مر : مىخوانيد .
( 17 ) . مج ، وز ، مت ، مر : جز خدا خداى پرستم .
( 18 ) . آج : نگيرم .
( 19 ) . مج ، وز ، مت ، آج ، لب ، لت ، مر منه قوله .