بعضى دگر گفتند : مراد به شعاير معالم حرم است يعنى حرمت حرم نگاه داريد و آنچه شما را از آن نهى كردند در حرم ، مكنى . [ و حلال مداريد و اين قول سدّى است . ابن جريج گفت : مراد به شعاير معالم حج است و اركان و افعال و از مناسك ] ( 1 ) حلال مداريد فرو گذاشتن آن و ضايع كردن آن .
مجاهد گفت : شعائر اللَّه صفاست و مروه و هدى و جز آن .
فرّاء گفت : سبب آن بود كه بسيارى از عرب سعى صفا و مروه از جمله مناسك حج نمىشمردند ، خداى تعالى به اين آيت ايشان را اعلام كرد كه آن از مناسك است ، و اين قول روايت كردهاند از باقر - عليه السّلام .
و بعضى دگر گفتند : شعاير علاماتى است كه نصب كردهاند بر اطراف حرم [ 362 - ر ] تا فرق بود ميان حلّ و حرم . خداى تعالى مردمان را نهى كرد كه از آن جا در گذرند و در مكّه شوند بىاحرام .
زجّاج گفت و علىّ بن الحسين المغربىّ : مراد آن است كه حلال مداريد آن هدى كه آن را براى خانهء خداى اشعار كردهاند ( 2 ) كه بر آن غارت كنيد . و اشعار هدى آن باشد كه كاردى در كوهان او زنند تا خون از او بيايد و آن خون در او مالند و نعلينى به خون ملطَّخ و بر گردن او بندند تا هر كه ببيند داند كه آن هدى است . و اصل كلمه اشعار بود و آن اعلام ( 3 ) بود و شعار و علامت بود . و قال الكميت :
نقتّلهم جيلا فجيلا نراهم
شعاير قربان بهم نتقرّب
و قويترين اين اقوال قول عطاست كه گفت : معالم شرع است از حلال و حرام براى آن كه عامتر است و جامعتر است فوايد را و واحد الشعائر شعيرة و هى فعيلة به معنى مفعوله من الإشعار و هى الإعلام . * ( وَلَا الشَّهْرَ الْحَرامَ ) * ، يعنى و لا تحلَّوا الشّهر الحرام و ماه حرام نيز حلال مداريد ( 4 ) قتال كردن و آن چهار ماه است . ذو القعده و ذو الحجّه و محرم و رجب واحد فرد و ثلثة سرد ، اى متتابعة متوالية سه ماه پيوسته چنان كه بينى يك ماه مفرد ( 5 ) و آن رجب است ، اما آن ماه كه در اين آيت مراد است در او
هامش
( 1 ) . اساس و مت : افتادگى دارد ، از وز افزوده شد .
( 2 ) . لت : كرده باشند .
( 3 ) . مر : علامت .
( 4 ) . آج ، لب : مدارى ، مر : مرانيد .
( 5 ) . لت : فرد .