روزه ندارند ، و به حاجيان از آنان كه حج نكنند ، و [ به ] ( 1 ) مجاهدان از آنان كه جهاد نكنند . و اگر مردم همهء جمع شوند . بر ترك اين اشياء كه قواعد دين است ، خداى تعالى يك ساعت مهلت ندهد ايشان را .
آنگه رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله - اين آيت را ( 2 ) بخواند : * ( وَلَوْ لا دَفْعُ اللَّه النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ . ) * و رسول - عليه السّلام - گفت :
لو لا عباد اللَّه ركّع و صبية رضّع و بهائم رتّع لصبّ عليكم العذاب صبّا ،
اگر نه آنستى كه خداى را بندگانى هستند راكع ، و كودكانى شير خواره ، و بهايمى چرنده ( 3 ) ، عذاب بر شما ريختندى ريختنى . بارع جرجانى اين معنى برگرفت و نظم كرد :
لو لا عباد للاله ركّع
و صبية من اليتامى رضّع
و مهملات فى الفلات رتّع
صبّ عليكم العذاب الأوجع
محمّد بن المنكدر روايت كند از جابر بن عبد اللَّه انصارى كه رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله - گفت : خداى تعالى به صلاح ( 4 ) مسلمانان ( 5 ) فرزندانشان ( 6 ) را به صلاح دارد ، و فرزند [ زاد ] ( 7 ) گانش را و اهل سرايش را ، و آن سراها ( 8 ) كه پيرامن او باشد ، اين ( 9 ) در حفظ و نگاهداشت خداى تعالى باشند تا او در ميان ايشان باشد .
قتاده گفت [ خداى تعالى ] ( 10 ) : به كافر مؤمن را ابتلا كند ، و به مؤمن كافر را ابتلا كند ، و به مؤمن كافر را در عافيت دارد . عبد اللَّه عمر گفت از رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله - شنيدم كه خداى تعالى به بركت بنده صالح بلا را از صد همسايه ( 11 ) بگرداند .
آنگاه عبد اللَّه عمر اين آيهء بخواند : * ( وَلكِنَّ اللَّه ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ ) * ، و خداى تعالى ( 12 ) خداوند فضل و كرم و رحمت است بر جهانيان ، آنان كه مستحقّاند و آنان كه مستحقّ نهاند ، از آن جا كه رحمت او واسع است بر مؤمن و كافر و برّ و فاجر .
هامش
( 10 - 7 - 1 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها بجز مر : ندارد .
( 3 ) . لب : چرانده .
( 4 ) . مج ، وز ، آج مرد .
( 5 ) . مج ، وز ، دب ، آج ، لب ، مر : مسلمان .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها : فرزندانش .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها : سراييا .
( 9 ) . مر : ندارد ، مج ، وز ، دب ، آج ، لب ، فق : ايشان .
( 11 ) . مج ، وز او .
( 12 ) . همهء نسخه بدلها بجز مب : خداى عزّ و جلّ .