ديوار گلى محصور شده و در نزديكى باروى شرقى مدينه قرار دارد و گفته مىشود در آن ده هزار صحابه مدفون شدهاند . هنگامى كه داخل بقيع شدم خود را در برابر منظرهء شهرى منهدم و زلزله زده يافتم . در سر تا سر بقيع چيزى ديده نمىشد جز قطعههاى پراكنده و شكستهء چوب و سنگ و سيمان وآهن وتپههاى شن و ماسه و خاك ؛ منظرهاى كه انسان را به ياد شهرى زلزله زده مىانداخت . در نزديكى ديوار غربى بقيع يكى از قطعههاى شكسته سنگ و آهن و چوب و ميله يافتم كه بطور منظم جمع آورى شده بود و اين در حقيقت باقيماندهء ساختمانها و گنبدهاى قبور بقيع بوده است كه از سرتاسر بقيع جمع آورى شده تا راه براى عبور زيارت كنندگان قبور باز شود و در واقع تنها آثار نظم در بقيع همين بود ولا غير و در حقيقت هيچ آثارى از رسيدگى و توجه به اين قبرستان ديده نمىشد ، جز آن كه وهابيان بطور منظم تمامى آثار قبور بزرگان دين را ويران نموده و اينك از آن همه تاريخ چيزى جز تلّى از خاك و گودالها باقى نمانده است و بدين ترتيب تمامى آن گنبدهاى سفيد و زيبا كه بر روى قبور فرزندان رسول اللَّه - ص - و اهل البيت - عليهمالسلام - و ديگران نظير عثمان و مالك بود از ميان رفته است ، حتى قفسههايى را كه مردم فقير از چوب نخل بر روى قبور عزيزان خود قرار داده بودند جمعآورى و شكسته و سپس آتش زدهاند .
ريتر مىگويد : هنگامى كه به همراه راهنمايم به داخل بقيع براى ديدار از آرامگاه مردانى كه تاريخ سازند ، رفتيم و به بخشهاى انتهايى آن رسيديم تا آثار تخريب قبور و باقيماندهء آن را ببينيم . راهنمايم با ناراحتى و به آهستگى مىگفت : « استغفراللَّه ، استغفراللَّه ، لا حول ولا قوّة الّا باللَّه » و هيچ يك از متولّيان قبور كه بسيار ناراحت و غمگين اطراف قبور نشسته بودند ،
موسوعة العتبات المقدسة ( مدينة / مكة ) ( مكه و مدينه از ديدگاه جهانگردان اروپايى ) ( فارسى ) — صفحة 185
مساهمون: جعفر الخياط
ص١٨٥