چيز از زمين را آفريدهاند ؟ ) و در مورد آسمانها مىگويد : * ( أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّماواتِ ) * ( يا اينكه در آفرينش آسمانها شركتى دارند ؟ ) يعنى در هر دو جا سخن از شركت است ، زيرا شرك در عبادت بايد از شرك در خالقيت و تدبير نشات گيرد .
در اينجا اين سؤال پيش مىآيد كه اگر مشركان معمولا امر خلقت را منحصرا مربوط به اللَّه مىدانستند مطالبه يكى از اين دلائل سه گانه از آنها براى چيست ؟ .
در پاسخ مىتوان گفت كه اين مطالبه از گروه اندكى است كه احتمالا در ميان بتپرستان بودهاند و بتان را سهيم در آفرينش مىدانستند ، يا اينكه مساله به صورت فرضى مطرح شده ، يعنى اگر فرضا به فكر چنين ادعايى در زمينه شركت بتها در آفرينش جهان بيفتيد هيچگونه دليل عقلى و نقلى و عقلايى بر ادعاى خود نداريد .
سپس براى بيان عمق گمراهى اين مشركان مىافزايد : « چه كسى گمراه تر است از آنها كه موجودى غير از خدا را پرستش مىكنند كه اگر تا قيامت هم آنان را بخوانند پاسخشان نمىگويند » ؟ ( * ( وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّه مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَه إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ ) * ) .
نه تنها پاسخ آنها را نمىدهند ، اصلا سخنانشان را نمىشنوند « و از دعا و نداى آنها غافلند » ! ( * ( وَهُمْ عَنْ دُعائِهِمْ غافِلُونَ ) * ) .
بعضى از مفسران مرجع ضمير را در اين آيه بتهاى بيجان دانستهاند به تناسب اينكه بيشترين معبودهاى مشركان عرب همين بتها بودند ، و بعضى اشاره به فرشتگان و انسانهايى كه معبود واقع شدند مىدانند ، چرا كه عبادت كنندگان فرشتگان و جن در ميان عرب كم نبودند ، تعبيرات مختلف اين آيه كه مناسب ذوى العقول است اين معنى را تاييد مىكند .
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 303
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٠٣