ولى هيچ مانعى ندارد كه آيه را به مفهوم گسترده اش تفسير كنيم و تمام اين معبودها اعم از بيجان و جاندار ، ذوى العقول و غير ذوى العقول در مفهوم آيه جمع باشد ، و تعبيرهاى مناسب ذوى العقول به اصطلاح از باب « تغليب » است .
اينكه مىگويد تا روز قيامت به سخن آنها پاسخ نمىگويند مفهومش اين نيست كه در قيامت جوابشان را مىدهند - آن چنان كه بعضى پنداشتهاند - بلكه اين يك تعبير رائج است كه براى نفى ابد به كار مىرود ، فى المثل مىگوئيم : اگر تا روز قيامت هم به فلان كس اصرار كنى به تو وام نمىدهد يعنى هرگز چنين كارى انجام نخواهد شد ، نه اينكه در قيامت خواسته تو را عملى مىكند .
نكته آن نيز معلوم است ، زيرا هر گونه فعاليت و تلاش و كوشش و اجابت دعوت در اين دنيا مفيد است ، هنگامى كه دنيا پايان مىگيرد زمينه همه اين امور كلا برچيده مىشود .
و از آن اسفبارتر اينكه : « هنگامى كه مردم مشرك در قيامت محشور مىشوند معبودهاى آنها دشمنان آنها خواهند بود حتى عبادت آنها را انكار مىكنند » ! ( * ( وَإِذا حُشِرَ النَّاسُ كانُوا لَهُمْ أَعْداءً وَكانُوا بِعِبادَتِهِمْ كافِرِينَ ) * ) .
معبودهايى كه عقل دارند رسما به دشمنى برمىخيزند ، حضرت مسيح ع از عابدان خود بيزارى مىجويد ، و فرشتگان نيز تبرى مىجويند ، حتى شياطين و جن نيز اظهار تنفر مىكنند ، و آنها كه بىعقل بودند خداوند حيات و عقل به آنها مىبخشد تا به سخن درآيند و مراتب دشمنى و نفرت خود را از اين عابدان اظهار كنند .
نظير اين معنى در آيات ديگر قرآن نيز آمده است ، از جمله در آيه 14 سوره فاطر ، خطاب به مشركان ، مىخوانيم : إِنْ تَدْعُوهُمْ لا يَسْمَعُوا دُعاءَكُمْ وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجابُوا لَكُمْ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ وَلا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ :
الأمثل في تفسير كتاب الله المنزل ( تفسير نمونه ) ( فارسي ) — صفحة 304
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٠٤