قرار مىگيرد ، به تذكر نكاتى نيازمنديم كه بعضى از آنها به منزله مطالب تثبيت شده مىباشد .
1 - ريشهء تاريخى برهان وجوبى :
ريشهء اين برهان در سخنان پيشوايان جهان تشيع به طور اختصار ديده مىشود . مثلًا در دعاى معروف صباح ، امير المؤمنين عليه السلام عرض مىكند : « يا من دل على ذاته بذاته » . ( 1 ) ( اى خدايى كه ذات او دليل ذات اوست ) . و حضرت على بن حسين عليه السلام عرض مىكند : « بك عرفتك و انت دللتني عليك . . . و لو لا انت ما ادر ما انت » ( 2 ) ( به وسيلهء تو خودت را شناختم ، تويى كه مرا به سوى خودت دلالت نمودى ، اگر تو نبودى نمىدانستم كه چيستى ) . در روايت ديگرى چنين آمده است كه اگر او وجود نداشت نمىبايست براى او مفهومى در اذهان بشرى جلوه نمايد . ( 3 ) مرحوم محقق عالى قدر آقا شيخ محمد حسين اصفهانى با صراحت كامل در ابيات زير بيان نموده است :
ما كان موجوداً بذاته بلا
حيث هو الواجب جل و علا
و هو بذاته دليل ذاته
اصدق شاهد على اثباته
يقضى بهذا كل حدس صائب
لو لم يكن مطابق للواجب
لكان اما هو لامتناعه
و هو خلاف مقتضى طباعه
او هو لافتقاره الى السبب
و الفرض فرديته لما وجب
هامش
( 1 ) دعاى صباح . .
( 2 ) دعاى ابو حمزه ثمالى . .
( 3 ) اين روايت را مرحوم علامه آقاى شيخ صالح مازندرانى در مذاكره حضورى كه با ايشان داشتم ، نقل كردند . .