تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 511

در مقابل يك منظره احساس لذت مىكنيم ، اگر اين حالت را درست تحليل كنيم خواهيم ديد : منظره‌اى كه براى من مطرح است پيش از اين در شكل گروهى از واحدهاى جداگانه يا در شكل تركيبات گوناگونى از آن واحدها ديده‌ام ، به طورى كه اين منظرهء فعلى را مىتوانم با آنها مقايسه كنم ، همچنين لذت را هم به جهت شناسايى واحدهاى ديگر درونى خود در مىيابم . و جاى ترديد نيست كه هر دو نوع واحدها ( واحدها و تركيبات گوناگون از واحدها و تركيبات منظرهء مفروض و همچنين واحدهاى ديگر درونى ) از قبيل مفاهيم هستند كه در ذهن من پيش از اين به وجود آمده‌اند . ( 1 ) 4 - ذات يا گوهرى وجود ندارد كه مفاهيم ناشيه از احساسات را به آن نسبت بدهيم . يعنى هنگامى كه مىگوييم : رنگ سيب ، طعم سيب ، شكل سيب . . . و غير ذلك بدون شك مفاهيمى هستند كه مربوط به محسوسات ما در بارهء سيب است . و ما در مقابل اين امور ( رنگ و طعم و شكل . . . و ساير خواص سيب ) چيزى نداريم كه قابل درك بوده به عنوان يكى از مفاهيم جزء دانش ما قرار بگيرد . بنا بر اين يا ذات و گوهر براى اشياء وجود ندارد ، يا براى ابد مجهول خواهد بود . نتيجه اين است كه ما از اشياء خارجى ( برون ذاتى ) چيزى جز مفاهيم كلى ذهنى نداريم . افلاطون هم كليات را حقيقت اصيل مىداند ولى نه در جهان ذهن ، بلكه در خارج از ذات كه « مثل » ناميده مىشوند . 5 - اين كلى كه حقيقت اشياء است آيا وجود دارد يا نه ؟