بدين صورت است : " ما خداى حى و قادرى داريم ، خداى مرده به چه درد مىخورد ؟ اين معنى عبارت : المعنى هو الله است . عهد خدا فساد نمىپذيرد " « 1 »
هامش
( 1 ) نقل به معنى از نسخهء فاتح ، ورق 88 . بيت زير از مثنوى است :" گفت المعنى هو الله شيخ دين * بحر معنيهاى رب العالمين( دفتر اول ، ب 3338 )
تاكنون كسى نتوانسته است دقيقا غرض مولانا را از " شيخ دين " بيان كند . دو تن از شارحان مثنوى يعنى سرورى 969 ه / 1562 - 1561 م و شمعى 1000 ه / 92 - 1591 م " شيخ دين " را صدر الدين قونيوى حدس زدهاند . چون دو شارح مزبور دليلى ارائه نكردهاند ، انقروى بر اين گمان رفته است كه " شيخ دين " شخص ديگرى بايد باشد . مىگويد :
اگرچه ابن عربى اين سخن را عينا به كار نبرده است ، ولى چون سخنانى شبيه اين از وى در دست است ، احتمالا " شيخ دين " بايد محيى الدين ابن عربى باشد . واضح است كه انقروى آثار ابن عربى را مطالعه كرده ، ولى " مقالات شمس " از نظر وى دور مانده است .
ولد چلبى ايز بوداق ، رساله چاپ نشدهاى به نام : السيف القاطع فى الرد الجلد السابع " در رد انتساب دفتر هفتم مثنوى به مولانا دارد . وى در آن رساله يكى از گفتههاى ابن عربى را شبيه مفهوم بيت فوق يافته و سخن مزبور را تاويلى از آن سخن ابن عربى دانسته است . ما در توضيحات جلد اول ترجمهء مثنوى مخصوصا در اين باب بحث كرده و گفتهايم كه : شمس و مولانا از حيث مذهب و مشرب نقطهء مقابل ابن عربى بودهاند . لذا بههيچوجه نمىتوان احتمال داد شخصى كه مولانا از وى با عبارت :
" شيخ دين و بحر معنيهاى رب العالمين " ياد كرده محيى الدين عربى باشد . احتمال داده بوديم كه سخن فوق دربارهء شمس يا شخص ديگرى است( Mesnevi , I , 1942 , Ac ? ilama , s . 439 - 42 )وقتى ترجمهء مثنوى را آماده مىكرديم ، سخن فوق را در مقالات شمس يافتيم . اين گفته در صفحهء 15 نسخهء قونيه هست و چنان كه در متن هم اشاره كردهايم در صفحهء 88 نسخهء فاتح نيز وجود دارد .
از اين مقدمات روشن مىشود كتابهايى كه بدون مطالعهء آثار مربوط -